Ta sinh ra với một giá trị vốn có, nhưng lại lớn lên trong một thế giới luôn muốn gọi tên, phân loại và định giá chúng ta. Dường như trong một thế giới quá quen với việc so sánh, con người rất dễ quên mất một câu hỏi quan trọng hơn tất cả: Nếu không còn ánh mắt của người khác, ta có còn biết mình là ai không? Có lẽ bi kịch sâu xa nhất của một đời người không phải là không được người khác công nhận. Bi kịch ấy nằm ở chỗ ta dần đánh mất khả năng tự nhận ra giá trị của chính mình. Khi ấy, niềm vui của ta phụ thuộc vào một lời khen. Sự tự tin của ta phụ thuộc vào một thành tích. Quyết định của ta phụ thuộc vào sự đồng tình. Trong khi đó, giá trị đích thực của con người không phải thứ được ban phát bởi đám đông. Nó được hình thành từ quá trình mỗi người hiểu mình, rèn luyện mình, sống với điều mình tin là đúng và không ngừng biến năng lực tiềm ẩn thành những giá trị có ý nghĩa cho bản thân cũng như cộng đồng.
Bởi vậy, xây dựng giá trị bản thân trước hết là một hành trình quay vào bên trong. Đó là hành trình con người nhận ra mình có gì, còn thiếu gì, tin vào điều gì và muốn trở thành ai. Một người có thể không sở hữu xuất phát điểm thuận lợi nhưng vẫn có thể có một nội lực mạnh mẽ. Giá trị ấy không tự nhiên xuất hiện. Nó được tạo nên từ học hỏi, từ lao động, từ thất bại, từ khả năng chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình và trên hết từ lòng tin rằng đời sống của mình không thể được quyết định hoàn toàn bởi những lời phán xét bên ngoài.
Điều ấy không có nghĩa con người phải sống bất cần trước mọi đánh giá. Không ai lớn lên hoàn toàn tách khỏi cộng đồng mình. Ta cần người khác để học hỏi, cần phản biện để nhận ra giới hạn, cần những lời góp ý để nhìn thấy những điểm mù của bản thân. Nhưng lắng nghe khác với lệ thuộc. Tiếp nhận một lời phê bình khác với trao cho người khác quyền quyết định mình là ai. Người trưởng thành không phải là người không quan tâm đến ánh nhìn xung quanh. Đó là người biết đặt ánh nhìn ấy vào đúng vị trí của nó. Chúng ta sinh ra như một bản thể, còn đánh gia bên ngoài biến ta thành một bản sao. Muốn giữ lấy chính mình, có lẽ điều đầu tiên phải là quay mỏ neo vào bên trong, thay vì hướng nó ra bên ngoài, dù biết là cần thiết.
Greta Thunberg là một trường hợp tiêu biểu cho sức mạnh của việc xây dựng tiếng nói riêng từ niềm tin và hành động. Khi bắt đầu cuộc đình công vì khí hậu vào năm 2018, Greta đứng một mình trước tòa nhà Quốc hội Thụy Điển. Từ hành động của một nữ sinh, phong trào Fridays for Future dần lan rộng, thu hút nhiều người trẻ trên thế giới tham gia. Năm 2019, cô phát biểu tại Hội nghị Thượng đỉnh Hành động Khí hậu của Liên Hợp Quốc và tiếp tục đưa vấn đề biến đổi khí hậu vào trung tâm của những cuộc tranh luận công khai. Nhưng điều đáng chú ý ở câu chuyện ấy không chỉ nằm ở việc cô được bao nhiêu người ủng hộ. Quan trọng hơn, cô đã xác định điều mình tin tưởng và dùng chính tiếng nói của mình để theo đuổi nó. Greta Thunberg kiên định lên tiếng vì môi trường dù từng chịu nhiều chỉ trích, qua đó cho thấy cô hiểu rõ năng lực và giá trị của tiếng nói mình, không phụ thuộc vào sự tán thưởng của dư luận. Từ những con người ấy, có thể thấy xây dựng bản thân chính là quá trình thấu hiểu và phát huy năng lực cốt lõi, tạo nên nội lực để mỗi người tự tin sống theo giá trị của mình thay vì lệ thuộc vào sự công nhận hay phán xét từ bên ngoài.
Điều đó càng trở nên đáng suy ngẫm trong thời đại mạng xã hội phát triển như ngày nay. Chỉ cần một bức ảnh được nhiều người yêu thích, ta có thể cảm thấy mình đẹp hơn. Nhưng cũng chỉ cần một làn sóng chỉ trích, ta có thể lập tức nghi ngờ chính mình. Để trốn thoát khỏi vòng tròn tiêu cực ấy, mỗi người cần xây dựng một hệ giá trị bên trong. Tự tin không thể thay thế năng lực. Lòng tự trọng không thể thay thế lao động. Khi đó, ta đã trao chiếc chìa khóa của lòng tự trọng cho một đám đông mà thậm chí ta không biết họ là ai. Sống như thế, con người rất dễ mệt mỏi. Bởi nếu giá trị của mình nằm trong tay người khác, ngày nào cũng sẽ là một ngày chờ được phán xét.
Bởi vậy, xây dựng giá trị bản thân trước hết là một hành trình quay vào bên trong. Đó là hành trình con người nhận ra mình có gì, còn thiếu gì, tin vào điều gì và muốn trở thành ai. Một người có thể không sở hữu xuất phát điểm thuận lợi nhưng vẫn có thể có một nội lực mạnh mẽ. Giá trị ấy không tự nhiên xuất hiện. Nó được tạo nên từ học hỏi, từ lao động, từ thất bại, từ khả năng chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình và trên hết từ lòng tin rằng đời sống của mình không thể được quyết định hoàn toàn bởi những lời phán xét bên ngoài.
Điều ấy không có nghĩa con người phải sống bất cần trước mọi đánh giá. Không ai lớn lên hoàn toàn tách khỏi cộng đồng mình. Ta cần người khác để học hỏi, cần phản biện để nhận ra giới hạn, cần những lời góp ý để nhìn thấy những điểm mù của bản thân. Nhưng lắng nghe khác với lệ thuộc. Tiếp nhận một lời phê bình khác với trao cho người khác quyền quyết định mình là ai. Người trưởng thành không phải là người không quan tâm đến ánh nhìn xung quanh. Đó là người biết đặt ánh nhìn ấy vào đúng vị trí của nó. Chúng ta sinh ra như một bản thể, còn đánh gia bên ngoài biến ta thành một bản sao. Muốn giữ lấy chính mình, có lẽ điều đầu tiên phải là quay mỏ neo vào bên trong, thay vì hướng nó ra bên ngoài, dù biết là cần thiết.
Greta Thunberg là một trường hợp tiêu biểu cho sức mạnh của việc xây dựng tiếng nói riêng từ niềm tin và hành động. Khi bắt đầu cuộc đình công vì khí hậu vào năm 2018, Greta đứng một mình trước tòa nhà Quốc hội Thụy Điển. Từ hành động của một nữ sinh, phong trào Fridays for Future dần lan rộng, thu hút nhiều người trẻ trên thế giới tham gia. Năm 2019, cô phát biểu tại Hội nghị Thượng đỉnh Hành động Khí hậu của Liên Hợp Quốc và tiếp tục đưa vấn đề biến đổi khí hậu vào trung tâm của những cuộc tranh luận công khai. Nhưng điều đáng chú ý ở câu chuyện ấy không chỉ nằm ở việc cô được bao nhiêu người ủng hộ. Quan trọng hơn, cô đã xác định điều mình tin tưởng và dùng chính tiếng nói của mình để theo đuổi nó. Greta Thunberg kiên định lên tiếng vì môi trường dù từng chịu nhiều chỉ trích, qua đó cho thấy cô hiểu rõ năng lực và giá trị của tiếng nói mình, không phụ thuộc vào sự tán thưởng của dư luận. Từ những con người ấy, có thể thấy xây dựng bản thân chính là quá trình thấu hiểu và phát huy năng lực cốt lõi, tạo nên nội lực để mỗi người tự tin sống theo giá trị của mình thay vì lệ thuộc vào sự công nhận hay phán xét từ bên ngoài.
Điều đó càng trở nên đáng suy ngẫm trong thời đại mạng xã hội phát triển như ngày nay. Chỉ cần một bức ảnh được nhiều người yêu thích, ta có thể cảm thấy mình đẹp hơn. Nhưng cũng chỉ cần một làn sóng chỉ trích, ta có thể lập tức nghi ngờ chính mình. Để trốn thoát khỏi vòng tròn tiêu cực ấy, mỗi người cần xây dựng một hệ giá trị bên trong. Tự tin không thể thay thế năng lực. Lòng tự trọng không thể thay thế lao động. Khi đó, ta đã trao chiếc chìa khóa của lòng tự trọng cho một đám đông mà thậm chí ta không biết họ là ai. Sống như thế, con người rất dễ mệt mỏi. Bởi nếu giá trị của mình nằm trong tay người khác, ngày nào cũng sẽ là một ngày chờ được phán xét.
