Những thân phận bên lề

Những thân phận bên lề

D
Dieu Hoee


Có những bộ phim khép lại nhưng câu chuyện của chúng vẫn tiếp tục diễn ra trong tâm trí người xem. Không phải bởi chúng để lại những bí ẩn cần được giải đáp, mà bởi những câu hỏi chúng đặt ra không dễ tìm thấy câu trả lời. “Possible Love” - (Khả thể của tình yêu, 2026) của Lee Chang Dong là một bộ phim như thế. Đằng sau câu chuyện về những người công nhân bị sa thải, một gia đình mang thương tổn và một nữ đạo diễn thực hiện phim tài liệu, tác phẩm mở ra nhiều vấn đề vượt khỏi phạm vi một câu chuyện xã hội. Đó là những vấn đề về quyền lực, giai cấp, sự vô hình, đạo đức nghệ thuật, khả năng thấu cảm và giới hạn của tình yêu trong một thế giới đầy bất công.

Điều đáng suy ngẫm là Lee Chang Dong không đưa ra những lời giải thích hay phán xét rạch ròi. Ông để các nhân vật tự bộc lộ những mâu thuẫn của họ, để những tình huống tưởng như bình thường dần hé lộ những cấu trúc bất bình đẳng nằm bên dưới. Người xem không chỉ chứng kiến nỗi đau của những người lao động, mà còn phải đối diện với cách mình nhìn nhận nỗi đau ấy. Không chỉ nhìn thấy sự bất công của xã hội, mà còn nhận ra những hình thức đồng lõa rất nhỏ bé, đôi khi vô thức, của chính con người trong việc duy trì nó.

Một trong những điều ám ảnh nhất mà “Possible Love” gợi ra là con người có thể bị giết chết về mặt xã hội ngay cả khi họ vẫn đang sống. Sau cuộc tái cơ cấu doanh nghiệp và sa thải hàng loạt, những người lao động được chia thành hai nhóm: người sống và người chết. Người sống là những người được công ty giữ lại, còn người chết là những người bị loại khỏi hệ thống sản xuất.

Khi mất việc, người lao động không đơn thuần mất đi nguồn thu nhập. Họ mất một phần căn tính xã hội, mất khả năng tự chủ, mất cảm giác mình còn hữu ích và được cộng đồng thừa nhận. Những tổn thương thể xác do đàn áp có thể được nhìn thấy, nhưng những thương tổn tinh thần thường kéo dài trong im lặng. Họ vẫn tồn tại giữa gia đình, đường phố và cộng đồng, nhưng dần trở thành những người không còn được nhìn nhận. Con người lúc này có thể hiện diện khắp nơi trong quá trình tạo ra của cải, nhưng lại biến mất ngay khi không còn khả năng tạo ra giá trị kinh tế.

Ba người lao động nước ngoài trong phim là một ví dụ đặc biệt. Họ vẫn làm việc trên dây chuyền sản xuất, vẫn có thể được nhìn thấy và đếm được, nhưng lại không được thừa nhận trong quá trình thành lập công đoàn. Sự biến mất của họ không đến từ việc không ai biết họ tồn tại, mà từ việc những người khác chủ động lựa chọn không nhìn thấy họ. Từ đó, bộ phim gợi ra một nhận thức quan trọng: vô hình không phải lúc nào cũng là trạng thái tự nhiên của một con người. Đôi khi, đó là sản phẩm của những cơ chế xã hội, của quyền lực và của sự thỏa hiệp giữa những người có khả năng nhìn thấy nhưng không muốn thừa nhận sự tồn tại của người khác. Một xã hội có thể rất văn minh trong những biểu hiện bề ngoài, nhưng vẫn chứa đựng những hình thức loại trừ tàn nhẫn. Người ta có thể nói về phát triển, hiệu quả, năng suất và đổi mới, nhưng những khái niệm ấy sẽ trở nên đáng ngờ nếu chúng được xây dựng trên sự biến mất của những con người từng góp phần tạo nên chúng. “Possible Love” khiến ta nhận ra rằng bất công không chỉ nằm ở hành động trực tiếp gây tổn thương. Nó còn nằm trong những gì được phép bị lãng quên, những người được phép không cần quan tâm và những số phận bị loại khỏi tầm nhìn chung của xã hội.

Bộ phim không dừng lại ở việc chỉ ra sự đối lập giữa người lao động và giới chủ. Lee Chang Dong còn đặt ra một vấn đề phức tạp hơn: những người cùng chịu áp bức có thể vẫn tiếp tục loại trừ và phản bội lẫn nhau. Điều này khiến bộ phim thoát khỏi cách nhìn xã hội đơn giản, trong đó người bị áp bức mặc nhiên trở thành những chủ thể đạo đức hoàn toàn đúng đắn. Trên thực tế, sự bất công không phải lúc nào cũng vận hành theo một đường thẳng từ trên xuống dưới. Nó có thể lan truyền theo chiều ngang, thông qua nỗi sợ hãi, sự cạnh tranh, nhu cầu tồn tại và những thỏa hiệp của chính những người đang chịu thiệt thòi. Người lao động có thể phẫn nộ trước sự bất công nhưng vẫn chấp nhận một ngoại lệ nếu ngoại lệ ấy giúp họ bảo vệ vị trí của mình. Họ có thể phản đối việc bị loại trừ nhưng lại không ngần ngại loại trừ người khác khi quyền lợi của bản thân được đặt lên bàn cân. con người không chỉ cần đấu tranh chống lại những bất công đang áp đặt lên mình, mà còn cần cảnh giác với khả năng chính mình đang tái tạo những bất công ấy.

Trong thời đại mà hình ảnh và câu chuyện có thể trở thành hàng hóa, nỗi đau cũng có nguy cơ bị thương mại hóa, một hoàn cảnh bất hạnh có thể được biến thành nội dung truyền thông; một câu chuyện đời có thể trở thành chất liệu cho một tác phẩm nghệ thuật; một giọt nước mắt có thể trở thành khoảnh khắc tạo nên sức lan tỏa, người kể chuyện có thể nhận được danh tiếng, sự công nhận và lợi ích nghề nghiệp, trong khi người được kể vẫn phải tiếp tục sống trong hoàn cảnh cũ.

Vấn đề không nằm ở việc nghệ thuật có quyền phản ánh nỗi đau hay không. Nếu không có nghệ thuật, nhiều thân phận có thể sẽ tiếp tục bị lãng quên. Vấn đề nằm ở trách nhiệm của người nghệ sĩ trước những con người mà họ lựa chọn đưa vào tác phẩm. Thấu cảm không đồng nghĩa với việc được quyền xâm nhập vào mọi ngóc ngách đời tư của người khác. Và việc một người sẵn sàng kể câu chuyện của mình không có nghĩa là họ đã trao toàn bộ quyền quyết định về câu chuyện ấy cho người nghe. Qua Lee Ye-ji, Lee Chang Dong đặt ra một câu hỏi quan trọng: nghệ thuật có thể thực sự yêu thương con người nếu nó chỉ cần nỗi đau của họ mà không quan tâm đến những gì xảy ra với họ sau khi tác phẩm hoàn thành?
 
33
0
0
Trả lời

Bình luận mới

Đang có mặt

Không có thành viên trực tuyến.