Năm 2016, khi AlphaGo đánh bại Lee Sedol, một trong những kỳ thủ cờ vây xuất sắc nhất thế giới, đó không đơn thuần là chiến thắng của một chương trình máy tính trước một con người. Đó là một sự kiện mang tính biểu tượng, đánh dấu thời điểm trí tuệ nhân tạo bước qua một ranh giới tâm lý quan trọng. Cờ vây từng được xem là một trong những trò chơi đòi hỏi trực giác, kinh nghiệm và khả năng tư duy chiến lược phức tạp nhất. Người ta tin rằng máy móc còn lâu mới có thể đạt đến trình độ ấy. Nhưng điều tưởng như không thể đã xảy ra sớm hơn dự đoán rất nhiều. Điều đáng sợ hơn là cảm giác mất đi một thế giới mà anơi tài năng, kinh nghiệm và sự khổ luyện của con người là những lợi thế không thể thay thế. Khi một cỗ máy có thể thực hiện điều mà con người phải mất cả đời để theo đuổi, những nền tảng từng giúp con người xác định giá trị của bản thân bắt đầu lung lay.
Câu chuyện ấy ngày nay không còn giới hạn trong bàn cờ vây. Nó đang diễn ra trong văn phòng, nhà máy, trường học, bệnh viện, phòng thiết kế, tòa soạn và hầu hết những nơi con người sử dụng trí tuệ để tạo ra giá trị. Chúng ta đang bước vào một thời đại mà câu hỏi không còn đơn giản là máy móc có thể làm được việc gì, mà là con người còn giữ được lợi thế nào khi máy móc ngày càng có khả năng thực hiện những công việc từng được xem là đặc quyền của trí tuệ con người?
Chúng ta quen với sự thay đổi tuyến tính. Một năm trước công việc vẫn diễn ra như vậy, năm nay có thêm một vài công cụ mới, năm sau có thể xuất hiện thêm một số cải tiến. Từ kinh nghiệm ấy, chúng ta hình dung rằng công nghệ sẽ tiếp tục tiến lên từng bước nhỏ, đủ chậm để con người thích nghi. Nhưng sự phát triển của công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, có những đặc điểm khác biệt. Năng lực tính toán, dữ liệu, thuật toán và khả năng tự động hóa có thể kết hợp, khuếch đại lẫn nhau, tạo ra những bước tiến vượt xa trực giác thông thường của con người. Đó là lý do nhiều người thường đánh giá thấp tốc độ thay đổi. Họ nhìn vào năng lực của AI hôm nay, so sánh với công việc của mình và kết luận rằng máy móc vẫn chưa đủ khả năng thay thế. Nhưng vấn đề là năng lực của AI không đứng yên trong suốt thời gian con người cần để đưa ra kết luận ấy.
Một công việc hôm nay còn đòi hỏi nhiều giờ lao động của con người có thể trở nên dễ dàng hơn rất nhiều chỉ sau một vài thế hệ công cụ mới.
Một công nghệ có thể không lập tức xóa bỏ toàn bộ một nghề nghiệp, nhưng vẫn có thể làm thay đổi căn bản nhu cầu tuyển dụng của nghề nghiệp ấy. Và khi năng suất tăng lên, câu hỏi về tương lai việc làm không còn chỉ là câu hỏi kỹ thuật. Nó trở thành câu hỏi kinh tế và xã hội: ai sẽ được hưởng lợi từ năng suất mới, ai sẽ mất đi cơ hội lao động và xã hội sẽ phân phối những lợi ích ấy như thế nào?
Con người vẫn có một niềm tin tương đối vững chắc rằng trí tuệ là lãnh địa riêng của mình. Máy móc có thể khỏe hơn, nhanh hơn và chính xác hơn, nhưng suy nghĩ, sáng tạo, phân tích, ngôn ngữ và phán đoán vẫn là những khả năng thuộc về con người. AI đang làm lung lay niềm tin ấy. Ngày nay, một hệ thống AI có thể viết văn bản, lập trình, dịch thuật, phân tích dữ liệu, tổng hợp tài liệu, thiết kế hình ảnh, tạo video và hỗ trợ giải quyết những vấn đề chuyên môn phức tạp. Những công việc từng đòi hỏi nhiều năm học tập và kinh nghiệm đang được tự động hóa ở một mức độ ngày càng đáng kể. Điều này đặc biệt quan trọng bởi nền kinh tế hiện đại được xây dựng trên một giả định: những người có trình độ học vấn cao, có chuyên môn và làm việc bằng trí óc sẽ có lợi thế trước tự động hóa. Nhưng nếu AI có thể thực hiện nhiều nhiệm vụ trí tuệ với tốc độ và chi phí thấp hơn, lợi thế ấy sẽ thay đổi.
Tương lai không thuộc về người chống lại AI, mà thuộc về người biết thay đổi cùng nó. Trước những biến động công nghệ, có hai thái độ thường xuất hiện. Một là phủ nhận. Người ta cho rằng AI chỉ là một trào lưu nhất thời, rằng công việc của mình quá đặc thù, quá phức tạp hoặc quá cần cảm xúc để máy móc có thể thay thế. Hai là hoảng sợ. Người ta cho rằng mọi thứ đã kết thúc, rằng học tập không còn ý nghĩa và con người sớm muộn cũng trở nên dư thừa. Cả hai thái độ đều không giúp chúng ta giải quyết vấn đề. Phủ nhận khiến con người không chuẩn bị. Hoảng sợ khiến con người mất khả năng hành động. Điều cần thiết là một thái độ tỉnh táo: nhận thức rằng AI sẽ làm thay đổi sâu sắc thị trường lao động, nhưng không mặc định mọi nghề nghiệp sẽ biến mất theo cùng một cách và cùng một thời điểm.
Câu chuyện ấy ngày nay không còn giới hạn trong bàn cờ vây. Nó đang diễn ra trong văn phòng, nhà máy, trường học, bệnh viện, phòng thiết kế, tòa soạn và hầu hết những nơi con người sử dụng trí tuệ để tạo ra giá trị. Chúng ta đang bước vào một thời đại mà câu hỏi không còn đơn giản là máy móc có thể làm được việc gì, mà là con người còn giữ được lợi thế nào khi máy móc ngày càng có khả năng thực hiện những công việc từng được xem là đặc quyền của trí tuệ con người?
Chúng ta quen với sự thay đổi tuyến tính. Một năm trước công việc vẫn diễn ra như vậy, năm nay có thêm một vài công cụ mới, năm sau có thể xuất hiện thêm một số cải tiến. Từ kinh nghiệm ấy, chúng ta hình dung rằng công nghệ sẽ tiếp tục tiến lên từng bước nhỏ, đủ chậm để con người thích nghi. Nhưng sự phát triển của công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, có những đặc điểm khác biệt. Năng lực tính toán, dữ liệu, thuật toán và khả năng tự động hóa có thể kết hợp, khuếch đại lẫn nhau, tạo ra những bước tiến vượt xa trực giác thông thường của con người. Đó là lý do nhiều người thường đánh giá thấp tốc độ thay đổi. Họ nhìn vào năng lực của AI hôm nay, so sánh với công việc của mình và kết luận rằng máy móc vẫn chưa đủ khả năng thay thế. Nhưng vấn đề là năng lực của AI không đứng yên trong suốt thời gian con người cần để đưa ra kết luận ấy.
Một công việc hôm nay còn đòi hỏi nhiều giờ lao động của con người có thể trở nên dễ dàng hơn rất nhiều chỉ sau một vài thế hệ công cụ mới.
Một công nghệ có thể không lập tức xóa bỏ toàn bộ một nghề nghiệp, nhưng vẫn có thể làm thay đổi căn bản nhu cầu tuyển dụng của nghề nghiệp ấy. Và khi năng suất tăng lên, câu hỏi về tương lai việc làm không còn chỉ là câu hỏi kỹ thuật. Nó trở thành câu hỏi kinh tế và xã hội: ai sẽ được hưởng lợi từ năng suất mới, ai sẽ mất đi cơ hội lao động và xã hội sẽ phân phối những lợi ích ấy như thế nào?
Con người vẫn có một niềm tin tương đối vững chắc rằng trí tuệ là lãnh địa riêng của mình. Máy móc có thể khỏe hơn, nhanh hơn và chính xác hơn, nhưng suy nghĩ, sáng tạo, phân tích, ngôn ngữ và phán đoán vẫn là những khả năng thuộc về con người. AI đang làm lung lay niềm tin ấy. Ngày nay, một hệ thống AI có thể viết văn bản, lập trình, dịch thuật, phân tích dữ liệu, tổng hợp tài liệu, thiết kế hình ảnh, tạo video và hỗ trợ giải quyết những vấn đề chuyên môn phức tạp. Những công việc từng đòi hỏi nhiều năm học tập và kinh nghiệm đang được tự động hóa ở một mức độ ngày càng đáng kể. Điều này đặc biệt quan trọng bởi nền kinh tế hiện đại được xây dựng trên một giả định: những người có trình độ học vấn cao, có chuyên môn và làm việc bằng trí óc sẽ có lợi thế trước tự động hóa. Nhưng nếu AI có thể thực hiện nhiều nhiệm vụ trí tuệ với tốc độ và chi phí thấp hơn, lợi thế ấy sẽ thay đổi.
Tương lai không thuộc về người chống lại AI, mà thuộc về người biết thay đổi cùng nó. Trước những biến động công nghệ, có hai thái độ thường xuất hiện. Một là phủ nhận. Người ta cho rằng AI chỉ là một trào lưu nhất thời, rằng công việc của mình quá đặc thù, quá phức tạp hoặc quá cần cảm xúc để máy móc có thể thay thế. Hai là hoảng sợ. Người ta cho rằng mọi thứ đã kết thúc, rằng học tập không còn ý nghĩa và con người sớm muộn cũng trở nên dư thừa. Cả hai thái độ đều không giúp chúng ta giải quyết vấn đề. Phủ nhận khiến con người không chuẩn bị. Hoảng sợ khiến con người mất khả năng hành động. Điều cần thiết là một thái độ tỉnh táo: nhận thức rằng AI sẽ làm thay đổi sâu sắc thị trường lao động, nhưng không mặc định mọi nghề nghiệp sẽ biến mất theo cùng một cách và cùng một thời điểm.