CHƯƠNG 1: KHÁI LƯỢC VỀ TỤC NGỮ VIỆT NAM
1.1. Khái niệm và đặc điểm của tục ngữ
1.1.1. Định nghĩa tục ngữ
Theo Từ điển tiếng Việt (2010) của Hoàng Phê: Tục ngữ là “câu ngắn gọn, thường có vần điệu, đúc kết tri thức, kinh nghiệm sống và đạo đức thực tiễn của nhân dân”.
Dấu đầu dòng Theo Đại từ điển tiếng Việt (1998) của Nguyễn Như Ý: Tục ngữ là “câu nói ngắn gọn, có vần điệu, lưu truyền trong dân gian, đúc kết tri thức, kinh nghiệm thực tiễn của con người về tự nhiên, xã hội, cuộc sống, đạo lý ở đời”.
Dấu đầu dòng Theo Giáo trình Văn học dân gian (2008) do Phạm Thu Yến chủ biên: “Tục ngữ là thể loại văn học dân gian gồm những câu nói ngắn gọn, có vần điệu, có hình ảnh để nhớ, để truyền, có chức năng đúc kết kinh nghiệm, tri thức lâu đời của nhân dân về thiên nhiên và lao động sản xuất, về con người và xã hội”.
Dấu đầu dòng Theo Đại từ điển tiếng Việt (1998) của Nguyễn Như Ý: Tục ngữ là “câu nói ngắn gọn, có vần điệu, lưu truyền trong dân gian, đúc kết tri thức, kinh nghiệm thực tiễn của con người về tự nhiên, xã hội, cuộc sống, đạo lý ở đời”.
Dấu đầu dòng Theo Giáo trình Văn học dân gian (2008) do Phạm Thu Yến chủ biên: “Tục ngữ là thể loại văn học dân gian gồm những câu nói ngắn gọn, có vần điệu, có hình ảnh để nhớ, để truyền, có chức năng đúc kết kinh nghiệm, tri thức lâu đời của nhân dân về thiên nhiên và lao động sản xuất, về con người và xã hội”.
1.1.2. Các đặc điểm hình thức và nghệ thuật của tục ngữ (ngắn gọn, có vần điệu, hình ảnh ẩn dụ...)
1.1.2.1. Đặc điểm hình thức của Tục ngữ
Tính ngắn gọn, hàm súc: Sử dụng ít từ ngữ nhưng truyền tải bài học kinh nghiệm sâu sắc, dung lượng ngắn, kết cấu đơn giản, mỗi câu thể hiện một nhận định, kinh nghiệm hoặc bài học tương đối hoàn chỉnh. (Phan Thị Phương Thảo, 2010, tr. 13).
Kết cấu đơn giản, chặt chẽ: Tục ngữ Việt Nam còn có đặc điểm nổi bật là kết cấu ngắn gọn, cân đối và chặt chẽ. Tục ngữ thường có kết cấu một vế hoặc hai vế, các vế có thể tương đồng, đối lập hoặc bổ sung hay thể hiện nguyên nhân - kết quả, có kết cấu cân đối, tạo nhịp điệu và dễ ghi nhớ. Đối với những câu tục ngữ có cấu trúc một vế, nội dung thường được diễn đạt bằng một nhận định trực tiếp, có tính khái quát cao. Đối với những câu tục ngữ có cấu trúc hai vế, các vế thường được tổ chức theo quan hệ tương đồng, đối lập, bổ sung hoặc nguyên nhân - kết quả.
Vần và nhịp điệu: Vần có vai trò liên kết các âm tiết, các vế trong câu, góp phần tạo nên sự hoàn chỉnh và chặt chẽ về mặt hình thức. Đồng thời, vần còn tạo âm hưởng hài hòa, giúp câu tục ngữ dễ đọc, dễ nhớ và thuận lợi trong quá trình truyền miệng. Trong tục ngữ Việt Nam, có thể phân thành hai dạng vần cơ bản là vần sát và vần cách.
1.1.2.2. Đặc điểm nghệ thuật
Biện pháp tu từ phong phú:
Về so sánh: Đây là biện pháp tu từ sử dụng sự đối chiếu giữa hai sự vật, hiện tượng có nét tương đồng nhằm làm nổi bật đặc điểm hoặc tính chất của đối tượng được đề cập. Trong tục ngữ, phép so sánh giúp những nhận xét, kinh nghiệm của nhân dân trở nên cụ thể, dễ hình dung và dễ ghi nhớ. Chẳng hạn, câu “Người đẹp nhờ lụa, lúa tốt nhờ phân” đặt con người và cây lúa trong hai mối quan hệ tương ứng, qua đó nhấn mạnh vai trò của những yếu tố hỗ trợ đối với sự phát triển của mỗi đối tượng. Ngoài ra, còn có những câu như “Ăn như rồng cuốn, nói như rồng leo, làm như mèo mửa”, sử dụng hình ảnh so sánh để phê phán thói quen làm việc thiếu hiệu quả.
Về ẩn dụ: Đây là biện pháp tu từ dựa trên sự tương đồng giữa các sự vật, hiện tượng để gọi tên hoặc biểu đạt đối tượng này thông qua đối tượng khác. Trong tục ngữ, ẩn dụ thường được sử dụng để gửi gắm những ý nghĩa sâu xa thông qua hình ảnh gần gũi, quen thuộc trong đời sống. Chẳng hạn, câu “Giấy rách phải giữ lấy lề” sử dụng hình ảnh tờ giấy đã rách nhưng vẫn giữ được phần lề để nhắn nhủ con người dù hoàn cảnh khó khăn vẫn phải giữ gìn phẩm chất và nhân cách. Hay câu “Tre già măng mọc” mượn hình ảnh cây tre già và măng non để nói về sự tiếp nối giữa các thế hệ. Nhờ cách diễn đạt gián tiếp này, tục ngữ có khả năng gợi liên tưởng phong phú, tạo nên chiều sâu ý nghĩa và tính hàm súc.
Về nhân hóa: Đây là biện pháp tu từ gán cho sự vật, hiện tượng hoặc đối tượng không phải con người những đặc điểm, hành động và tính chất vốn có của con người. Trong tục ngữ, nhân hóa thường được kết hợp với ẩn dụ nhằm tăng sức biểu đạt và tạo nên những hình ảnh gần gũi, sinh động. Ví dụ, câu “Lá lành đùm lá rách” đã nhân hóa hình ảnh những chiếc lá thông qua hành động “đùm”, từ đó gợi lên tinh thần yêu thương, đùm bọc và giúp đỡ lẫn nhau giữa con người trong cuộc sống. Bên cạnh đó, câu “Mèo khoe mèo dài đuôi” cũng sử dụng cách nhân hóa con vật để phản ánh thói khoe khoang, tự đề cao bản thân của con người. (Phan Thị Phương Thảo, 2010, tr 17-18)
Tính hình tượng và tính khái quát: Tục ngữ thường sử dụng những hình ảnh cụ thể, gần gũi với đời sống con người và thiên nhiên để diễn đạt những nội dung có ý nghĩa rộng lớn. Từ những sự vật, hiện tượng quen thuộc, nhân dân khái quát thành những nhận xét, kinh nghiệm và bài học có giá trị trong nhiều hoàn cảnh khác nhau. Đặc điểm này có mối liên hệ với phương diện nghĩa biểu trưng của tục ngữ (Phạm Thanh Hằng, 2008, tr. 64-65). “Tre già măng mọc” sử dụng hình ảnh cây tre già và măng non để khái quát quy luật kế thừa, tiếp nối giữa các thế hệ trong cuộc sống.
Tính đa nghĩa: Tục ngữ có khả năng chứa đựng nhiều lớp nghĩa, trong đó thường gặp là nghĩa đen và nghĩa bóng. Nghĩa đen (hoặc nghĩa hẹp) toát ra từ bản thân sự vật, hiện tượng do tục ngữ ghi lại, và nghĩa bóng (hoặc nghĩa rộng) do việc mở rộng ý nghĩa của sự vật hoặc hiện tượng cá biệt ấy vào nhiều sự vật, hiện tượng khác (Đinh Gia Khánh và các cộng sự, 2009, tr. 254). Ví dụ: “Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng”. Nghĩa đen: Khi ở gần mực, con người dễ bị dây bẩn; khi ở gần đèn, con người được soi sáng. Nghĩa bóng: Môi trường sống và những người xung quanh có ảnh hưởng đến tính cách, phẩm chất của mỗi người. Như vậy, nghĩa đen thường là cơ sở để hình thành nghĩa bóng, giúp câu tục ngữ vừa có ý nghĩa cụ thể, vừa chứa đựng những bài học sâu sắc.
Tính ngụ ngôn: Tục ngữ thường mượn những hình ảnh, sự vật và hiện tượng cụ thể để gửi gắm những bài học, lời khuyên hoặc quan niệm sống của nhân dân. Những hình ảnh được sử dụng không chỉ mang ý nghĩa trực tiếp mà còn gợi ra những ý nghĩa sâu xa, giúp người nghe tự liên hệ và rút ra bài học cho bản thân. Đây là phần được nhóm khái quát từ cách sử dụng hình ảnh và ý nghĩa biểu trưng trong tục ngữ. Ví dụ: “Lá lành đùm lá rách” mượn hình ảnh chiếc lá lành che chở cho chiếc lá rách để khuyên con người biết yêu thương, giúp đỡ và đùm bọc lẫn nhau trong cuộc sống.
1.2. Nguồn gốc và quá trình hình thành kho tàng tục ngữ Việt Nam
Tục ngữ Việt Nam có nguồn gốc chủ yếu từ đời sống sản xuất, lao động và quá trình đấu tranh với thiên nhiên, xã hội của nhân dân lao động. Trong quá trình sinh sống, nhân dân đã quan sát các hiện tượng tự nhiên, tích lũy kinh nghiệm từ lao động sản xuất, các mối quan hệ xã hội và đúc kết thành những bài học cuộc sống. Những nhận thức và kinh nghiệm dần được khái quát thành những câu tục ngữ ngắn gọn, súc tích, dễ nhớ và được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Tục ngữ Việt Nam được hình thành từ ba nguồn chính:
Những câu tục ngữ hình thành trong đời sống sản xuất và đấu tranh của nhân dân: Trong quá trình lao động và sinh sống, nhân dân đã đúc kết kinh nghiệm từ việc quan sát thiên nhiên khi làm ruộng, chăn nuôi,... và đấu tranh với những khó khăn, bất công trong đời sống xã hội để đúc kết thành những câu tục ngữ. Những câu tục ngữ rút ra hoặc tách ra từ các sáng tác dân gian khác: Qua quá trình lưu truyền và sử dụng từ các sáng tác dân gian (truyện cổ tích, ngụ ngôn, ca dao,…), những câu nói có ý nghĩa cốt lõi được nhân dân tách ra làm tục ngữ độc lập.
Những câu tục ngữ hình thành do con đường dân gian hóa những lời hay ý đẹp rút ra từ các tác phẩm văn học viết: Những lời hay, ý đẹp từ các tác phẩm văn học viết được nhân dân tiếp thu, nhào nặn, và sử dụng rộng rãi với câu từ mộc mạc, dân gian hóa thành tục ngữ.
(Theo Đinh Gia Khánh và các cộng sự, 2009, tr. 246)
Trải qua quá trình lưu truyền và phát triển, kho tàng Tục ngữ Việt Nam ngày càng đa dạng về nội dung và phong phú về số lượng. Tục ngữ không chỉ phản ánh kinh nghiệm trong lao động sản xuất mà còn ghi lại những phong tục, tập quán, sự kiện lịch sử, quan hệ xã hội, tư tưởng và đạo đức của nhân dân qua các thời kỳ. Tục ngữ vẫn tiếp tục được bổ sung những câu mới để phản ánh sự thay đổi của đời sống và xã hội qua từng thời kỳ. Thế nên, kho tàng Tục ngữ Việt Nam là kết quả của quá trình tích lũy, chọn lọc và lưu truyền kinh nghiệm sống của nhân dân lao động, thể hiện rõ nét trí tuệ, tâm hồn và bản sắc văn hóa dân tộc.
Tục ngữ Việt Nam được hình thành từ ba nguồn chính:
Những câu tục ngữ hình thành trong đời sống sản xuất và đấu tranh của nhân dân: Trong quá trình lao động và sinh sống, nhân dân đã đúc kết kinh nghiệm từ việc quan sát thiên nhiên khi làm ruộng, chăn nuôi,... và đấu tranh với những khó khăn, bất công trong đời sống xã hội để đúc kết thành những câu tục ngữ. Những câu tục ngữ rút ra hoặc tách ra từ các sáng tác dân gian khác: Qua quá trình lưu truyền và sử dụng từ các sáng tác dân gian (truyện cổ tích, ngụ ngôn, ca dao,…), những câu nói có ý nghĩa cốt lõi được nhân dân tách ra làm tục ngữ độc lập.
Những câu tục ngữ hình thành do con đường dân gian hóa những lời hay ý đẹp rút ra từ các tác phẩm văn học viết: Những lời hay, ý đẹp từ các tác phẩm văn học viết được nhân dân tiếp thu, nhào nặn, và sử dụng rộng rãi với câu từ mộc mạc, dân gian hóa thành tục ngữ.
(Theo Đinh Gia Khánh và các cộng sự, 2009, tr. 246)
Trải qua quá trình lưu truyền và phát triển, kho tàng Tục ngữ Việt Nam ngày càng đa dạng về nội dung và phong phú về số lượng. Tục ngữ không chỉ phản ánh kinh nghiệm trong lao động sản xuất mà còn ghi lại những phong tục, tập quán, sự kiện lịch sử, quan hệ xã hội, tư tưởng và đạo đức của nhân dân qua các thời kỳ. Tục ngữ vẫn tiếp tục được bổ sung những câu mới để phản ánh sự thay đổi của đời sống và xã hội qua từng thời kỳ. Thế nên, kho tàng Tục ngữ Việt Nam là kết quả của quá trình tích lũy, chọn lọc và lưu truyền kinh nghiệm sống của nhân dân lao động, thể hiện rõ nét trí tuệ, tâm hồn và bản sắc văn hóa dân tộc.
1.3. Phân loại tục ngữ Việt Nam (tục ngữ về thiên nhiên - lao động sản xuất, tục ngữ về con người - xã hội...)
Tục ngữ về thiên nhiên - lao động sản xuất: | Khái niệm: Tục ngữ về thiên nhiên: Phản ánh các quy luật của tự nhiên, thời tiết, khí hậu, mưa nắng, các hiện tượng của mây, trời, trăng, sao, cây cỏ và loài vật. Tục ngữ về lao động sản xuất: Đúc kết kinh nghiệm trong các hoạt động nông nghiệp và sản xuất như làm ruộng, cày cấy, chăn nuôi, xem đất, xem phân, xem giống Ví dụ: “Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng, Ngày tháng mười chưa cười đã tối.” Phản ánh quy luật chênh lệch thời gian ngày và đêm giữa mùa hè và mùa đông. “Tấc đất tấc vàng.” Đề cao giá trị vô giá của đất đai đối với sản xuất nông nghiệp “Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống” 4 yếu tố quan trọng quyết định thắng lợi trong trồng lúa nước “Chuồn chuồn bay thấp thì mưa Bay cao thì nắng, bay vừa thì râm.” Kinh nghiệm quan sát động vật để dự báo thời tiết theo độ ẩm không khí. |
Tục ngữ về con người - xã hội: | Khái niệm: Tục ngữ về con người và xã hội: Là tập hợp những câu tục ngữ tập trung phản ánh, đúc kết các bài học về phẩm chất, giá trị của con người, việc học tập - tu dưỡng bản thân, và các mối quan hệ ứng xử, đạo lý đối nhân xử thế trong cộng đồng. Về phẩm chất và giá trị con người: Đề cao nhân cách, lòng tự trọng, sự quý giá của con người so với vật chất. Về học tập và tu dưỡng: Khuyên răn con người phải luôn học hỏi từ kiến thức sách vở, thầy cô, bạn bè đến cách ăn nói, cư xử chuẩn mực trong cuộc sống. Về quan hệ xã hội và tình cảm cộng đồng: Đề cao tinh thần đoàn kết, tương thân tương ái, biết ơn nguồn cội. “Một mặt người bằng mười mặt của.” Khẳng định giá trị con người là vô giá, quý hơn mọi của cải vật chất. “Cái răng, cái tóc là góc con người.” Nhắc nhở chú ý nét ngoại hình nhỏ nhất để thể hiện tính nết, phẩm giá sạch sẽ, gọn gàng. “Có công mài sắt, có ngày nên kim” Khuyên con người rèn luyện đức tính kiên trì, nhẫn nại để đạt được thành công. “Thương người như thể thương thân.” Lời khuyên về tình yêu thương, sự đồng cảm và giúp đỡ lẫn nhau trong cộng đồng. “Một cây làm chẳng nên non Ba cây chụm lại nên hòn núi cao.” Khẳng định sức mạnh của tinh thần đoàn kết, hợp lực tập thể. |
CHƯƠNG 2: TỤC NGỮ TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA VÀ TƯ TƯỞNG CỦA NGƯỜI VIỆT
2.1. Tục ngữ phản ánh triết lý sống và đạo lý làm người (nhân nghĩa, tình làng nghĩa xóm, tôn sư trọng đạo)
Trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam, tục ngữ không chỉ lưu giữ những kinh nghiệm được đúc kết qua nhiều thế hệ mà còn phản ánh cách nhìn nhận của nhân dân về con người và cuộc sống. Nếu ca dao thường bộc lộ tình cảm, tâm tư qua lời thơ giàu cảm xúc thì tục ngữ thiên về việc khái quát những nhận xét, kinh nghiệm và bài học có ý nghĩa thực tiễn. Nghiên cứu về đặc trưng và các thể loại văn học dân gian, Đinh Gia Khánh, Chu Xuân Diên và Võ Quang Nhơn (1997) đã dành một phần riêng để tìm hiểu tục ngữ trong hệ thống lời ăn tiếng nói của nhân dân. Từ góc độ văn hóa, có thể nhận thấy những câu tục ngữ quen thuộc phản ánh khá rõ các quan niệm về đạo đức, lối sống và quan hệ xã hội của người Việt.
Đạo lý làm người trong tục ngữ còn gắn liền với các mối quan hệ gia đình. Trong đời sống truyền thống, gia đình không chỉ là nơi con người sinh sống mà còn là môi trường đầu tiên hình thành nhân cách và truyền dạy những chuẩn mực ứng xử. Câu “Con có cha như nhà có nóc” sử dụng hình ảnh mái nhà để nói về vai trò che chở và trách nhiệm của người cha theo quan niệm xưa. Câu tục ngữ phản ánh dấu ấn của mô hình gia đình truyền thống, trong đó người cha thường được xem là trụ cột. Tuy nhiên, khi tiếp nhận trong xã hội hiện đại, cần hiểu rằng việc nuôi dưỡng và giáo dục con cái là trách nhiệm chung của cả cha và mẹ. Bên cạnh tình cảm cha mẹ và con cái, câu “Anh em như thể tay chân” đề cao sự gắn bó giữa những người cùng huyết thống. Hình ảnh tay và chân cùng thuộc một cơ thể thể hiện mối quan hệ gần gũi, qua đó nhắc nhở anh chị em phải biết yêu thương, chia sẻ và giúp đỡ nhau.
Từ phạm vi gia đình, những quan niệm đạo đức trong tục ngữ còn được mở rộng ra các mối quan hệ xã hội. Câu “Một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao” đề cao sức mạnh của tinh thần đoàn kết. Hình ảnh một cây riêng lẻ được đặt trong tương quan với nhiều cây cùng chụm lại nhằm khẳng định vai trò của sự hợp tác. Một nội dung đáng chú ý khác là quan niệm về học tập và giáo dục. Câu “Lá lành đùm lá rách” phản ánh lối sống nhân ái và tinh thần tương thân tương ái của người Việt. Hình ảnh chiếc lá lành che chở cho chiếc lá rách là một cách diễn đạt giản dị nhưng gợi ra bài học sâu sắc về sự quan tâm, giúp đỡ những người gặp khó khăn.
Đạo lý làm người trong tục ngữ còn gắn liền với các mối quan hệ gia đình. Trong đời sống truyền thống, gia đình không chỉ là nơi con người sinh sống mà còn là môi trường đầu tiên hình thành nhân cách và truyền dạy những chuẩn mực ứng xử. Câu “Con có cha như nhà có nóc” sử dụng hình ảnh mái nhà để nói về vai trò che chở và trách nhiệm của người cha theo quan niệm xưa. Câu tục ngữ phản ánh dấu ấn của mô hình gia đình truyền thống, trong đó người cha thường được xem là trụ cột. Tuy nhiên, khi tiếp nhận trong xã hội hiện đại, cần hiểu rằng việc nuôi dưỡng và giáo dục con cái là trách nhiệm chung của cả cha và mẹ. Bên cạnh tình cảm cha mẹ và con cái, câu “Anh em như thể tay chân” đề cao sự gắn bó giữa những người cùng huyết thống. Hình ảnh tay và chân cùng thuộc một cơ thể thể hiện mối quan hệ gần gũi, qua đó nhắc nhở anh chị em phải biết yêu thương, chia sẻ và giúp đỡ nhau.
Từ phạm vi gia đình, những quan niệm đạo đức trong tục ngữ còn được mở rộng ra các mối quan hệ xã hội. Câu “Một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao” đề cao sức mạnh của tinh thần đoàn kết. Hình ảnh một cây riêng lẻ được đặt trong tương quan với nhiều cây cùng chụm lại nhằm khẳng định vai trò của sự hợp tác. Một nội dung đáng chú ý khác là quan niệm về học tập và giáo dục. Câu “Lá lành đùm lá rách” phản ánh lối sống nhân ái và tinh thần tương thân tương ái của người Việt. Hình ảnh chiếc lá lành che chở cho chiếc lá rách là một cách diễn đạt giản dị nhưng gợi ra bài học sâu sắc về sự quan tâm, giúp đỡ những người gặp khó khăn.
Hình 2.1. Tinh thần tương thân tương ái, giúp đỡ nhau trong cộng đồng, gắn với câu tục ngữ “Lá lành đùm lá rách”.
Nguồn tham khảo: Hình minh họa về câu tục ngữ trên, Báikiểmtra.com.
Nguồn tham khảo: Hình minh họa về câu tục ngữ trên, Báikiểmtra.com.
Ngược lại, câu “Ăn cháo đá bát ” phê phán những người sống vô ơn, không biết trân trọng sự giúp đỡ của người khác. Qua những câu nói này, có thể thấy tục ngữ vừa đề cao các hành vi tốt đẹp, vừa phê phán những thái độ sống trái với đạo lý chung của cộng đồng.
Đặc biệt, hai câu “Không thầy đố mày làm nên” và “Học thầy không tày học bạn” tuy có cách nhấn mạnh khác nhau nhưng đều hướng đến việc khẳng định giá trị của học hỏi. Nếu câu thứ nhất đề cao vai trò hướng dẫn của người thầy thì câu thứ hai nhắc đến những điều con người có thể tiếp thu từ bạn bè. Khi đặt trong những hoàn cảnh sử dụng phù hợp, hai quan niệm này có thể bổ sung cho nhau, giúp người học nhận thức rằng tri thức đến từ nhiều nguồn khác nhau.
Đặc biệt, hai câu “Không thầy đố mày làm nên” và “Học thầy không tày học bạn” tuy có cách nhấn mạnh khác nhau nhưng đều hướng đến việc khẳng định giá trị của học hỏi. Nếu câu thứ nhất đề cao vai trò hướng dẫn của người thầy thì câu thứ hai nhắc đến những điều con người có thể tiếp thu từ bạn bè. Khi đặt trong những hoàn cảnh sử dụng phù hợp, hai quan niệm này có thể bổ sung cho nhau, giúp người học nhận thức rằng tri thức đến từ nhiều nguồn khác nhau.
2.2. Tục ngữ trong kinh nghiệm lao động sản xuất
Nếu những câu tục ngữ về đạo lý làm người thể hiện quan niệm sống và các chuẩn mực đạo đức thì tục ngữ về thiên nhiên, lao động sản xuất lại phản ánh khả năng quan sát và tích lũy kinh nghiệm thực tiễn của nhân dân. Trong xã hội nông nghiệp truyền thống, đời sống của người Việt gắn bó mật thiết với đất đai, nguồn nước và sự thay đổi của thời tiết. Những yếu tố tự nhiên không chỉ ảnh hưởng đến việc trồng trọt mà còn tác động trực tiếp đến sinh hoạt thường ngày. Chính từ quá trình lao động lâu dài, người dân đã quan sát, ghi nhớ và đúc kết các hiện tượng thường gặp thành những câu tục ngữ ngắn gọn để truyền lại cho thế hệ sau.
Một trong những kinh nghiệm được thể hiện rõ là khả năng nhận biết sự thay đổi của thiên nhiên theo thời gian. Câu “Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng, ngày tháng mười chưa cười đã tối” phản ánh sự khác biệt về độ dài ngày và đêm giữa các mùa trong năm. Bằng cách sử dụng lối nói phóng đại kết hợp với sự đối lập, người xưa đã diễn tả một hiện tượng tự nhiên quen thuộc. Ở khu vực Bắc bán cầu, thời gian ban ngày vào mùa hạ thường dài hơn so với mùa đông. Đối với người lao động trong xã hội nông nghiệp, việc nhận biết sự thay đổi này có ý nghĩa thiết thực vì giúp họ sắp xếp công việc và sinh hoạt phù hợp với điều kiện ánh sáng tự nhiên. Tuy nhiên, cách diễn đạt của tục ngữ chủ yếu phản ánh kinh nghiệm quan sát trong một bối cảnh địa lý nhất định, không nên hiểu là hiện tượng diễn ra giống nhau ở mọi nơi.
Bên cạnh sự thay đổi ngày đêm, việc dự đoán thời tiết cũng giữ vai trò quan trọng trong hoạt động sản xuất. Câu “Mau sao thì nắng, vắng sao thì mưa” được hình thành từ việc quan sát bầu trời vào ban đêm. Khi trời quang mây, con người có thể nhìn thấy nhiều ngôi sao; ngược lại, khi mây che phủ, số lượng sao quan sát được thường giảm xuống. Từ hiện tượng này, nhân dân liên hệ với khả năng xuất hiện mưa hoặc nắng trong thời gian tiếp theo. Cũng xuất phát từ cách quan sát những dấu hiệu tự nhiên, câu “Chuồn chuồn bay thấp thì mưa, bay cao thì nắng, bay vừa thì râm” sử dụng hoạt động của một loài động vật quen thuộc để dự đoán trạng thái thời tiết. Những câu tục ngữ ấy thể hiện khả năng quan sát và tìm kiếm mối liên hệ giữa các hiện tượng trong môi trường sống của người dân. Không chỉ quan sát thiên nhiên, người Việt còn đúc kết nhiều kinh nghiệm liên quan trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp.
Một trong những kinh nghiệm được thể hiện rõ là khả năng nhận biết sự thay đổi của thiên nhiên theo thời gian. Câu “Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng, ngày tháng mười chưa cười đã tối” phản ánh sự khác biệt về độ dài ngày và đêm giữa các mùa trong năm. Bằng cách sử dụng lối nói phóng đại kết hợp với sự đối lập, người xưa đã diễn tả một hiện tượng tự nhiên quen thuộc. Ở khu vực Bắc bán cầu, thời gian ban ngày vào mùa hạ thường dài hơn so với mùa đông. Đối với người lao động trong xã hội nông nghiệp, việc nhận biết sự thay đổi này có ý nghĩa thiết thực vì giúp họ sắp xếp công việc và sinh hoạt phù hợp với điều kiện ánh sáng tự nhiên. Tuy nhiên, cách diễn đạt của tục ngữ chủ yếu phản ánh kinh nghiệm quan sát trong một bối cảnh địa lý nhất định, không nên hiểu là hiện tượng diễn ra giống nhau ở mọi nơi.
Bên cạnh sự thay đổi ngày đêm, việc dự đoán thời tiết cũng giữ vai trò quan trọng trong hoạt động sản xuất. Câu “Mau sao thì nắng, vắng sao thì mưa” được hình thành từ việc quan sát bầu trời vào ban đêm. Khi trời quang mây, con người có thể nhìn thấy nhiều ngôi sao; ngược lại, khi mây che phủ, số lượng sao quan sát được thường giảm xuống. Từ hiện tượng này, nhân dân liên hệ với khả năng xuất hiện mưa hoặc nắng trong thời gian tiếp theo. Cũng xuất phát từ cách quan sát những dấu hiệu tự nhiên, câu “Chuồn chuồn bay thấp thì mưa, bay cao thì nắng, bay vừa thì râm” sử dụng hoạt động của một loài động vật quen thuộc để dự đoán trạng thái thời tiết. Những câu tục ngữ ấy thể hiện khả năng quan sát và tìm kiếm mối liên hệ giữa các hiện tượng trong môi trường sống của người dân. Không chỉ quan sát thiên nhiên, người Việt còn đúc kết nhiều kinh nghiệm liên quan trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp.
Hình 2.2. Không gian đồng ruộng và hoạt động sản xuất nông nghiệp truyền thống của người Việt, thể hiện sự gắn bó giữa con người với thiên nhiên.
Nguồn tham khảo: VietnamPlus, tư liệu hình ảnh về nông nghiệp Việt Nam.
Nguồn tham khảo: VietnamPlus, tư liệu hình ảnh về nông nghiệp Việt Nam.
Trong số đó, câu “Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống” thể hiện nhận thức về những yếu tố quan trọng đối với hoạt động trồng trọt truyền thống. Bốn yếu tố được nhắc đến gồm nước, phân bón, công chăm sóc và giống cây trồng. Việc đặt nước ở vị trí đầu tiên phản ánh vai trò đặc biệt của nguồn nước trong điều kiện canh tác lúa nước. Bên cạnh đó, phân bón giúp bổ sung chất dinh dưỡng cho cây, sự chăm chỉ bảo đảm quá trình chăm sóc, còn giống cây trồng ảnh hưởng đến khả năng sinh trưởng và cho năng suất. Qua câu tục ngữ, có thể nhận thấy người xưa không xem kết quả sản xuất là điều hoàn toàn phụ thuộc vào may rủi mà đã biết chú ý đến các yếu tố có thể tác động đến quá trình canh tác.
Nhìn từ góc độ văn hóa, những kinh nghiệm sản xuất được lưu giữ trong tục ngữ còn phản ánh thái độ của con người đối với lao động. Đối với cư dân nông nghiệp, thành quả không chỉ phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên mà còn gắn với sự chăm chỉ, tính kiên trì và khả năng vận dụng kinh nghiệm. Quan niệm “Có làm thì mới có ăn” vì thế vừa mang ý nghĩa giáo dục đạo đức, vừa thể hiện nhận thức về vai trò của lao động trong việc tạo ra của cải vật chất. Người lao động cần chủ động trong công việc và biết sử dụng những điều kiện sẵn có để nâng cao hiệu quả sản xuất. Chính sự kết hợp giữa kinh nghiệm và nỗ lực đã góp phần hình thành thái độ coi trọng lao động trong đời sống truyền thống.
Qua những câu tục ngữ về thiên nhiên và sản xuất, có thể nhận thấy mối quan hệ giữa người Việt với môi trường tự nhiên mang tính gắn bó và thích ứng. Con người quan sát các hiện tượng thời tiết để điều chỉnh sinh hoạt, lựa chọn thời vụ phù hợp để gieo trồng và chăm sóc cây dựa trên những điều kiện thực tế. Những kinh nghiệm ấy cho thấy người xưa luôn tìm cách nhận biết thiên nhiên để phục vụ cuộc sống, đồng thời ý thức được rằng hoạt động sản xuất không thể tách rời điều kiện môi trường.
Nhìn từ góc độ văn hóa, những kinh nghiệm sản xuất được lưu giữ trong tục ngữ còn phản ánh thái độ của con người đối với lao động. Đối với cư dân nông nghiệp, thành quả không chỉ phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên mà còn gắn với sự chăm chỉ, tính kiên trì và khả năng vận dụng kinh nghiệm. Quan niệm “Có làm thì mới có ăn” vì thế vừa mang ý nghĩa giáo dục đạo đức, vừa thể hiện nhận thức về vai trò của lao động trong việc tạo ra của cải vật chất. Người lao động cần chủ động trong công việc và biết sử dụng những điều kiện sẵn có để nâng cao hiệu quả sản xuất. Chính sự kết hợp giữa kinh nghiệm và nỗ lực đã góp phần hình thành thái độ coi trọng lao động trong đời sống truyền thống.
Qua những câu tục ngữ về thiên nhiên và sản xuất, có thể nhận thấy mối quan hệ giữa người Việt với môi trường tự nhiên mang tính gắn bó và thích ứng. Con người quan sát các hiện tượng thời tiết để điều chỉnh sinh hoạt, lựa chọn thời vụ phù hợp để gieo trồng và chăm sóc cây dựa trên những điều kiện thực tế. Những kinh nghiệm ấy cho thấy người xưa luôn tìm cách nhận biết thiên nhiên để phục vụ cuộc sống, đồng thời ý thức được rằng hoạt động sản xuất không thể tách rời điều kiện môi trường.
2.4. Giá trị giáo dục đạo đức và nhân cách qua các câu tục ngữ
Các tục ngữ chứa đựng những giá trị đạo đức sâu sắc, phản ánh quan niệm của cộng đồng về cách đối xử giữa người với người. Chúng thường đề cao những đức tính tốt đẹp như sự chân thành, lòng biết ơn, sự hòa thuận và tinh thần đoàn kết.Các tục ngữ như “Lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau” khuyên người ta về sự khôn khéo trong giao tiếp, trong khi “Một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao” khuyến khích sự hợp tác và đoàn kết. Tục ngữ đối nhân xử thế không chỉ mang tính lý thuyết mà còn rất gần gũi với đời sống hàng ngày.Nhiều tục ngữ mang tính khuyên nhủ nhằm nhấn mạnh tầm quan trọng của việc lựa chọn môi trường sống và những người bạn đồng hành. Điều này phản ánh niềm tin rằng con người chịu ảnh hưởng rất lớn từ môi trường và những người xung quanh. Chúng cung cấp những bài học dễ áp dụng, giúp con người hiểu và thực hành những nguyên tắc ứng xử trong xã hội, từ việc chọn bạn bè cho đến cách đối phó với những tình huống khó xử. Từ đó, chúng giúp xây dựng các mối quan hệ xã hội lành mạnh và tốt đẹp.
CHƯƠNG 3: Ý NGHĨA VÀ SỨC SỐNG CỦA TỤC NGỮ TRONG XÃ HỘI HIỆN ĐẠI
3.1. Ý nghĩa của tục ngữ đối với việc bồi dưỡng tâm hồn và tư duy ngôn ngữ của thế hệ trẻ
Giáo dục đạo đức và chuẩn mực ứng xử: Tục ngữ đúc kết những bài học nhân sinh về tính trung thực, tinh thần đoàn kết và sự chia sẻ; Nuôi dưỡng tình cảm nguồn gốc: Lời ăn tiếng nói dân gian giúp trẻ thêm trân trọng truyền thống, văn hóa và đạo lý làm người của dân tộc; vun bồi hiền trí , bản lĩnh: Những câu nói ngắn gọn nhưng sâu sắc tiếp thêm sức mạnh tinh thần, giúp thế hệ trẻ vững vàng trước khó khăn; Làm giàu vốn từ và sự sáng sủa của tiếng Việt: Sử dụng ngôn ngữ liên tục trong giao tiếp giúp lời nói trở nên giàu hình ảnh, dồi dào, kiềm trầm và đậm bản sắc văn hóa; Rèn luyện tính toán và logic: Tục ngữ có cấu hình chặt chẽ, ngắn gọn, sử dụng nhịp điệu và hình ảnh ẩn, giúp người trẻ học cách gói gọn tư duy phức tạp thành những thông điệp ngắn gọn mạnh mẽ.
3.2. Sự vận dụng và biến đổi của tục ngữ trong giao tiếp hiện đại (truyền thông, văn học nghệ thuật, đời sống hằng ngày)
3.2.1. Sự vận dụng của tục ngữ trong giao tiếp hằng ngày
Ngày nay, tục ngữ được áp dụng rộng rãi để vừa giúp con người có thêm kinh nghiệm vừa đưa ra cho họ một số lời khuyên bổ ích. Một ví dụ của tục ngữ là “Có công mài sắt, có ngày nên kim”. Thông điệp chính của tục ngữ này là khuyên con người nên chăm chỉ làm việc để đạt được mục tiêu của mình. Do hình thức của tục ngữ đơn giản và được sử dụng rộng rãi trong cuộc sống hàng ngày nên người ta dễ dàng ghi nhớ những lời động viên hơn.
Để hiểu rõ hơn về việc sử dụng tục ngữ trong đời sống hiện nay, ta có thể tham khảo kết quả khảo sát của Ngô Thị Thanh Quý (2026) về giá trị và mức độ sử dụng tục ngữ Việt Nam dưới đây. Nghiên cứu được thực hiện với 350 người tham gia, qua đó cho thấy sự khác biệt giữa việc nhận thức được giá trị của tục ngữ và mức độ sử dụng thường xuyên trong giao tiếp.
Để hiểu rõ hơn về việc sử dụng tục ngữ trong đời sống hiện nay, ta có thể tham khảo kết quả khảo sát của Ngô Thị Thanh Quý (2026) về giá trị và mức độ sử dụng tục ngữ Việt Nam dưới đây. Nghiên cứu được thực hiện với 350 người tham gia, qua đó cho thấy sự khác biệt giữa việc nhận thức được giá trị của tục ngữ và mức độ sử dụng thường xuyên trong giao tiếp.
Nội dung khảo sát | Tỷ lệ  |
Người cho rằng tục ngữ quan trọng đối với đời sống hiện đại | 89,4 |
Người thường xuyên sử dụng tục ngữ trong giao tiếp hằng ngày | 13,7 |
Bảng 3.1. Nhận thức về giá trị và mức độ sử dụng tục ngữ trong đời sống hiện đại
Nguồn: Tổng hợp từ Ngô Thị Thanh Quý (2026), khảo sát 350 người; số liệu công bố trong phần tóm tắt bài báo.
Hình 3.1. Nhận thức và tần suất sử dụng tục ngữ của người tham gia khảo sát
Nguồn: Biểu đồ được xây dựng từ số liệu nghiên cứu của Ngô Thị Thanh Quý (2026), khảo sát 350 người.
3.2.2. Sự vận dụng của tục ngữ trong truyền thông và mạng xã hội
Sự xuất hiện của Internet và mạng xã hội ngày nay đã tạo ra rất nhiều cách giao tiếp mới. Do đó không chỉ chúng ta sử dụng tục ngữ trong cuộc sống hàng ngày mà chúng ta còn bắt gặp tục ngữ trong các bài viết, hình ảnh hay thậm chí là trong các video trên mạng xã hội. Ví dụ như tục ngữ “ Ăn quả nhớ kẻ trồng cây” có thể được đưa vào các bài viết liên quan đến lòng biết ơn mà chúng ta dành cho cha mẹ, giáo viên và tất cả những người đã làm điều tốt cho chúng ta. Việc đưa tục ngữ vào nội dung truyền thông giúp những bài học cũ trở nên gần gũi hơn với thế hệ trẻ. Rõ ràng việc sử dụng tục ngữ một cách thích hợp không chỉ giúp làm phong phú thêm nội dung giao tiếp hằng ngày mà còn tạo cơ hội để những giá trị văn hóa truyền thống được bảo tồn trong bối cảnh hiện đại.
3.2.3. Sự biến đổi của tục ngữ trong giao tiếp hiện đại
Ngoài việc sử dụng theo nghĩa truyền thống thì những tục ngữ cũng có thể được thích ứng theo ngữ cảnh của một tình huống giao tiếp nhất định. Sự thích ứng này có thể được thúc đẩy bởi nhu cầu về sự sáng tạo hoặc mong muốn làm cho mọi người cười hoặc để thể hiện ý kiến của người nói. Ví dụ: “Gần mực thì đen gần đèn thì sáng” đã được thay đổi thành “Gần mực thì đen, gần thiên nhiên thì thư giãn”. Theo báo Hoa Học Trò (2025) tục ngữ đã được sửa đổi này đã trở thành một xu hướng trong cộng đồng người dùng ứng dụng TikTok. Có thể thấy việc thay đổi phần cuối của tục ngữ đã tạo ra một cách diễn đạt mới mẻ hơn nhiều mang tính hài hước hơn, gần gũi với giới trẻ. Tuy nhiên không phải tất cả những thay đổi đó đều giữ nguyên ý nghĩa của tục ngữ. Vì vậy sự sáng tạo trong việc sử dụng tục ngữ cho thấy tính linh hoạt của văn học dân gian trong cuộc sống hiện đại nhưng cũng đặt ra vấn đề về việc giữ gìn những giá trị ban đầu.
3.3. Giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị của kho tàng tục ngữ trong thời kỳ hội nhập
3.3.1. Bảo tồn tục ngữ thông qua giáo dục
Một trong những phương tiện quan trọng để bảo tồn và phát triển giá trị của những câu tục ngữ Việt Nam đó chính là giáo dục. Trong quá trình học tập học sinh không chỉ biết đến những câu tục ngữ mà còn hiểu được ý nghĩa của chúng và những bài học từ tổ tiên của chúng ta. Các thầy cô giáo có thể sử dụng những câu tục ngữ kết hợp với thực tế để học sinh có thể hiểu và biết cách sử dụng sao cho đúng. Ví dụ như khi dạy về lòng biết ơn thì các thầy cô có thể sử dụng câu tục ngữ “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây” để cho học sinh hiểu được ý nghĩa của việc biết ơn những người đã giúp đỡ mình.
Ngoài ra, việc tổ chức các trò chơi và hoạt động tìm hiểu hoặc sưu tầm tục ngữ cũng là một cách khác để giúp học sinh tích cực tiếp cận với văn học dân gian. Bằng cách này những câu tục ngữ không chỉ là kiến thức trong sách mà còn được sử dụng trong cuộc sống.
Ngoài ra, việc tổ chức các trò chơi và hoạt động tìm hiểu hoặc sưu tầm tục ngữ cũng là một cách khác để giúp học sinh tích cực tiếp cận với văn học dân gian. Bằng cách này những câu tục ngữ không chỉ là kiến thức trong sách mà còn được sử dụng trong cuộc sống.
3.3.2. Phát huy giá trị của tục ngữ trong đời sống và giao tiếp
Ngoài giáo dục thì những tục ngữ được sử dụng trong các hoạt động thường nhật cũng đóng một vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa của đất nước. Gia đình và cộng đồng có thể được xem là một trong những môi trường gần gũi nhất mà những tục ngữ này vẫn tiếp tục được truyền dạy cho các thế hệ tương lai. Khi giao tiếp, ông bà hay cha mẹ có thể sử dụng tục ngữ để hướng dẫn và giáo dục con cái của họ cách hành xử và cư xử đúng. Điều này giúp tục ngữ tiếp tục giữ được ý nghĩa trong đời sống hiện đại. Tục ngữ cũng có thể được sử dụng không chỉ trong giao tiếp hàng ngày mà còn thông qua tác phẩm văn học. Theo nghiên cứu của Ngô Thị Thanh Quý và Hoàng Thị Trang (2018), thành ngữ và tục ngữ đã được sử dụng trong tác phẩm của nhà văn Hồ Anh Thái. Điều này làm cho tác phẩm của ông thêm sống động và hấp dẫn hơn. Như vậy ta thấy được rằng tục ngữ vẫn có thể được sử dụng ngay cả trong thời đại hiện nay đồng thời vẫn giữ được di sản văn hóa dân gian của người Việt Nam.
3.3.3. Ứng dụng công nghệ số trong việc bảo tồn và phổ biến tục ngữ
Trong tình hình công nghệ phát triển ngày càng tiên tiến thì việc sử dụng Internet và phương tiện truyền thông, báo chí sẽ tạo ra nhiều cơ hội để bảo tồn và phổ biến những câu tục ngữ Việt Nam. Ngoài sách và phương thức truyền miệng thì tục ngữ có thể được thu thập số hóa và trình bày trên các nền tảng trực tuyến như Facebook, TikTok,... Có thể tạo ra những dạng như video giải thích nghĩa của tục ngữ, trò chơi tương tác hoặc sưu tập tục ngữ theo chủ đề…Không chỉ giúp học sinh dễ dàng học hơn mà nó cũng sẽ làm tăng sự quan tâm của họ trong việc học văn học dân gian.
Bảng 3.2. Kết quả ứng dụng công nghệ số trong bảo tồn di sản tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng
Nội dung | Số lượng |
Hiện vật được cập nhật dữ liệu lên nền tảng tài nguyên số | 2.569 hiện vật |
Hiện vật được số hóa 3D trong hoạt động phối hợp với Ban Quản lý Di sản Văn hóa thế giới Mỹ Sơn | 32 hiện vật |
Bảo vật quốc gia trong số hiện vật được số hóa 3D | 4 bảo vật |
Nội dung thuyết minh được cung cấp qua ứng dụng | Hơn 80 nội dung |
Nguồn: Ánh Dương (2026), “Mở thêm cánh cửa đến với di sản Chăm”, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (đăng lại từ Báo Văn hóa).
Từ những thông tin trên ta thấy rõ công nghệ số đã được ứng dụng trong việc lưu giữ và giới thiệu những giá trị liên quan đến văn hóa. Mặc dù những thông tin trên không liên quan đến những tục ngữ của người Việt Nam nhưng đó là một ví dụ tốt về khả năng áp dụng của công nghệ trong việc bảo tồn di sản. Từ đó ta liên hệ việc hình thành các cơ sở dữ liệu số để bảo tồn và lan truyền những tục ngữ.
Tuy nhiên quá trình số hóa cũng cần phải tính đến tính chính xác của nội dung, nguồn gốc và ý nghĩa của mỗi tục ngữ. Vì vậy sự kết hợp giữa phương pháp truyền thống bảo tồn với công nghệ hiện đại mới là con đường cần được tính đến để bảo tồn và phát triển kho tàng tục ngữ Việt Nam.
Tuy nhiên quá trình số hóa cũng cần phải tính đến tính chính xác của nội dung, nguồn gốc và ý nghĩa của mỗi tục ngữ. Vì vậy sự kết hợp giữa phương pháp truyền thống bảo tồn với công nghệ hiện đại mới là con đường cần được tính đến để bảo tồn và phát triển kho tàng tục ngữ Việt Nam.
TỔNG KẾT & TÀI LIỆU THAM KHẢO
Tục ngữ Việt Nam là thể loại văn học dân gian gồm những câu nói ngắn gọn, ổn định, giàu nhịp điệu và hình ảnh, được ví như "túi khôn của nhân dân" đúc kết từ thực tiễn đời sống. Về nghệ thuật, tục ngữ có hình thức hàm súc, sử dụng vần lưng cùng phép đối xứng giữa các vế để dễ nhớ, dễ truyền miệng và thường mang cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng sâu sắc. Về nội dung, kho tàng tục ngữ bao quát ba chủ đề lớn: kinh nghiệm quan sát thiên nhiên, lao động sản xuất, quy tắc ứng xử xã hội và bài học rèn luyện bản thân. Từ sự kết tinh độc đáo giữa nội dung và nghệ thuật ấy, tục ngữ mang lại những ý nghĩa vô cùng to lớn cho đời sống dân tộc. Trước hết, về mặt nhận thức, tục ngữ là cuốn bách khoa toàn thư lưu giữ tri thức thực tiễn quý báu của cha ông về quy luật tự nhiên và xã hội. Về mặt giáo dục, những bài học sâu sắc trong tục ngữ đóng vai trò như kim chỉ nam định hướng nhân cách, nuôi dưỡng lòng nhân ái, tự trọng và ý chí vươn lên cho bao thế hệ. Bên cạnh đó, về phương diện văn hóa và ngôn ngữ, việc vận dụng tục ngữ giúp lời ăn tiếng nói hàng ngày thêm sinh động, giàu sức thuyết phục, đồng thời góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa Việt Nam trường tồn cùng thời gian.
MỤC LỤC THAM KHẢO
I. Tài liệu tiếng Việt
Ánh Dương. (2026, ngày 12 tháng 8). Mở thêm cánh cửa đến với di sản Chăm.
Đinh Gia Khánh, Chu Xuân Diên, & Võ Quang Nhơn. (1997). Văn học dân gian Việt Nam. Nhà xuất bản Giáo dục.
Phạm Thanh Hằng. (2008). Bàn thêm về nghĩa của tục ngữ Việt. Tạp chí Khoa học Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, (13), 58 - 68.
Phan Thị Phương Thảo. (2010). Tìm hiểu những công trình nghiên cứu về tục ngữ Việt Nam từ 1975 đến nay (Luận văn thạc sĩ Văn học, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh).
Võ Thị Dung. (2015). Phương thức biểu đạt ngữ âm của tục ngữ tiếng Việt và tiếng Anh về ứng xử. Ngôn ngữ & Đời sống, (2), 87 - 94.
Ngô Thị Thanh Quý, & Hoàng Thị Trang. (2018). Giá trị của việc sử dụng thành ngữ, tục ngữ trong sáng tác của nhà văn Hồ Anh Thái. Từ điển học & Bách khoa thư, (6), 2–5.
Nguyễn Thị Bích Hà. (2018). Giáo trình Văn học dân gian Việt Nam. Nhà xuất bản Đại học Sư phạm.
Nguyễn Xuân Kính (Chủ biên). (2002). Kho tàng tục ngữ người Việt (Tập 1–2). Nhà xuất bản Văn hóa – Thông tin.
Phô Mai. (2025, ngày 17 tháng 5
