Books Grenouille và mùi hương- Nghịch lý của một bản ngã không có dấu vết trong tác phẩm Mùi Hương của Patrick Süskind

Books  Grenouille và mùi hương- Nghịch lý của một bản ngã không có dấu vết trong tác phẩm Mùi Hương của Patrick Süskind

Trong Mùi hương, mùi hương không chỉ là chất liệu của cốt truyện mà là một hình tượng trung tâm, qua đó Süskind khám phá vấn đề căn tính, sự hiện diện và nhu cầu được yêu. Grenouille có khả năng nhận biết bản chất của thế giới qua mùi hương nhưng lại không có “mùi” của chính mình; vì thế, hành trình tạo ra mùi hương hoàn hảo cũng là hành trình tuyệt vọng đi tìm một bản ngã mà hắn không thể thực sự sở hữu.

Hình tượng mùi hương trong tác phẩm cùng tên của Patrick Süskind là hình tượng trung tâm xuyên suốt toàn bộ tác phẩm, nếu mùi hương được tác giả miêu tả có khả năng vi diệu làm con người yêu, ghét, thậm chí thao túng và kiểm soát con người thì Grenouille- nhân vật chính của toàn bộ tác phẩm lại sinh ra mà không mang trong mình một mùi hương riêng biệt nào. Nhưng không phải vì vậy mà mùi hương là hình tượng đối nghịch với Grenouille. Đúng hơn, nó vừa là “đối tượng của ham muốn”, vừa là “tấm gương”, vừa là “đối cực biện chứng” của Grenouille.

Trước hết, Süskind dùng mùi hương để xây dựng một hệ thống nhận thức về thế giới. Người bình thường nhìn Paris bằng mắt, Grenouille "ngửi" Paris. Người bình thường nhận biết một con người bằng khuôn mặt, giọng nói, tên tuổi, Grenouille nhận biết con người bằng mùi. Do đó, mùi hương trở thành một thứ ngôn ngữ khác của thế giới- một thứ ngôn ngữ vô hình nhưng có khả năng nói lên những điều mà vẻ ngoài che giấu. Và từ đây, tác phẩm cho chúng ta thấy một nghịch lí: Grenouille là người hiểu thế giới bằng mùi hương hơn bất kỳ ai, hắn có thể đi vào thế giới bằng khứu giác, có thể gọi tên những gì vô hình, có thể phân biệt những dấu vết mà người khác không thể nhận ra; thế nhưng chính hắn lại không để lại một dấu vết tương ứng nào cho thế giới nhận biết, là kẻ không có mùi hương của riêng mình. Đây gần như là hạt nhân biểu tượng của toàn bộ tiểu thuyết.

Trong tác phẩm, Grenouille và mùi hương có quan hệ "đối nghịch" rất đặc biệt, nó không tuyệt đối là hai cực đối lập xấu và đẹp. Đó là một quan hệ nghịch lý: Grenouille vừa là kẻ đứng ngoài thế giới của mùi hương, vừa là kẻ hiểu nó sâu sắc hơn bất cứ ai; vừa không có mùi hương, vừa dành cả đời để săn tìm và chế tạo mùi hương. Càng tiến gần đến mùi hương hoàn hảo, hắn càng bộc lộ rõ hơn khoảng trống nằm bên trong chính mình.

Trong thế giới của Süskind, mùi hương trước hết là một dấu hiệu của sự hiện diện. Nó vô hình nhưng không phải là hư vô; không thể nhìn thấy nhưng vẫn có khả năng khẳng định rằng một vật thể, một con người, một không gian đang tồn tại. Mùi của một con người có thể đi trước họ, ở lại sau khi họ rời đi, gợi lên ký ức về họ ngay cả khi khuôn mặt đã biến mất khỏi tầm mắt. Vì thế, mùi hương không chỉ thuộc về giác quan; nó trở thành một dạng dấu vết của tồn tại. Và chính ở đây Grenouille trở thành một nghịch lý sống động. Hắn tồn tại nhưng không có dấu vết của sự tồn tại. Hắn hiện diện về mặt thể xác nhưng lại gần như vô hình trong thế giới của những con người khác. Người ta có thể nhìn thấy hắn, nghe thấy hắn, tiếp xúc với hắn, nhưng không thể thực sự “nhận biết” hắn theo cách mà họ nhận biết một con người có một mùi riêng. Hắn giống như một khoảng trắng xuất hiện giữa một thế giới được cấu tạo bởi vô số dấu vết. Có lẽ vì thế mà ám ảnh của Grenouille đối với mùi hương không đơn thuần là khát vọng của một người yêu nước hoa. Đằng sau ham muốn tạo ra một thứ hương hoàn hảo là một nhu cầu sâu xa hơn: nhu cầu có một sự hiện diện được người khác cảm nhận. Hắn không chỉ muốn sở hữu mùi hương; hắn muốn sở hữu một dấu hiệu chứng minh rằng mình có một bản chất riêng, một cái tôi riêng. Nói cách khác, mùi hương có thể được đọc như “cái tôi mà Grenouille không có”.

Điều này khiến năng lực đặc biệt của Grenouille mang một ý nghĩa đầy nghịch lý. Hắn có thể nhận ra bản chất của thế giới bằng mùi. Hắn có thể phân biệt từng sắc thái nhỏ nhất của những vật thể mà người khác chỉ nhìn thấy như những thứ vô danh. Hắn có thể tìm thấy trong thế giới một trật tự vô hình mà không ai khác nhìn thấy. Nhưng càng có khả năng nhận biết thế giới, hắn càng không thể nhận biết chính mình. Hắn có thể ngửi thấy cái tôi của người khác, nhưng không thể ngửi thấy cái tôi của mình.

Và từ đây, mùi hương bắt đầu mang một ý nghĩa phức tạp hơn. Nếu mùi hương là dấu hiệu của bản chất, thì nó dường như có khả năng tiết lộ một sự thật nằm dưới vẻ ngoài của sự vật. Nhưng đồng thời, chính mùi hương lại có thể tạo ra một vẻ ngoài hoàn toàn mới. Nó có thể khiến con người nhìn một kẻ như một thiên thần, khiến cái đáng ghê sợ trở nên đáng yêu, khiến đám đông tin rằng họ đang đứng trước một con người đáng được tôn kính.

Mùi hương vì thế vừa là bản chất, vừa là ảo ảnh về bản chất. Đây là một trong những nghịch lý quan trọng nhất của tiểu thuyết. Người ta tưởng rằng mình yêu một con người, nhưng thực ra có thể chỉ đang yêu cảm giác mà một mùi hương tạo ra trong mình. Người ta tưởng rằng mình đang nhận biết một bản chất, nhưng có thể chỉ đang phản ứng với một hình ảnh được tạo ra và điều khiển một cách tinh vi.

Từ đây, câu chuyện của Grenouille không còn chỉ là câu chuyện về việc tạo ra một loại nước hoa. Nó trở thành câu chuyện về quyền lực của việc tạo ra cách người khác cảm nhận thế giới.

Ban đầu, Grenouille dường như là một nghệ sĩ. Hắn quan sát, thu thập, phân biệt và kết hợp những mùi hương để tạo ra một thứ chưa từng tồn tại. Theo nghĩa ấy, hắn làm điều mà nghệ thuật vẫn thường làm: lấy chất liệu từ thế giới và chuyển hóa nó thành một hình thức mới.

Nhưng Grenouille không dừng lại ở đó.

Hắn không chỉ muốn tạo ra cái đẹp để người khác chiêm ngưỡng. Hắn muốn tạo ra một thứ khiến người khác buộc phải cảm thấy theo cách mà hắn mong muốn. Từ nghệ thuật, mùi hương chuyển hóa thành quyền lực. Từ việc tạo ra một đối tượng thẩm mỹ, Grenouille tiến tới việc tạo ra chính cảm xúc của người tiếp nhận. Đây là một bước chuyển đáng sợ: nghệ thuật không còn chỉ biểu hiện thế giới mà bắt đầu thao túng thế giới. Grenouille nhận ra rằng con người có thể bị điều khiển thông qua cảm giác của chính họ. Một mùi hương có thể làm thay đổi cách họ nhìn một con người, thay đổi phán xét đạo đức của họ, thậm chí làm biến đổi tình cảm của họ. Khi ấy, nước hoa không còn là vật trang sức của con người, nó trở thành công cụ để nhà chế tạo tác động vào tâm trí con người.

Vì vậy, có thể xem mùi hương như một “nhân vật” đặc biệt trong tiểu thuyết, không phải bởi nó có ý thức hay hành động như một nhân vật thông thường, mà bởi ý nghĩa của nó liên tục vận động cùng với hành trình của Grenouille. Từ mùi của Paris, mùi của những con người, mùi của cái đẹp, đến những mùi bị săn đuổi, chiếm đoạt và tinh chế; từ cảm giác, nó trở thành tri thức; từ tri thức, nó trở thành nghệ thuật; từ nghệ thuật, nó trở thành quyền lực; và cuối cùng, từ quyền lực, nó dẫn Grenouille trở lại câu hỏi về chính bản thân con người.

Có thể nói, mùi hương là hình tượng trung tâm không chỉ vì nó xuất hiện xuyên suốt tác phẩm, mà bởi nó tổ chức cả thế giới tư tưởng của tác phẩm. Mỗi khi Grenouille tiến gần hơn đến việc làm chủ mùi hương, hắn cũng tiến gần hơn đến việc khám phá một vấn đề khác: con người được tạo nên bởi cái gì, và điều gì khiến một con người trở thành chính mình trong mắt người khác?

Đáng chú ý hơn cả là sự đảo ngược diễn ra ở cuối hành trình. Suốt phần lớn tác phẩm, Grenouille là kẻ săn tìm mùi hương. Hắn đi khắp thế giới để thu giữ những mùi mà hắn cho là quý giá, đặc biệt là mùi hương của những con người mà hắn xem như hiện thân của cái đẹp. Nhưng cuối cùng, hắn lại tạo ra một mùi hương khiến chính mình trở thành đối tượng của sự say mê, thậm chí là sùng bái, cuồng nộ.

Chính tại đây, chiến thắng của Grenouille lại chuyển thành thất bại.

Bởi thứ hắn tạo ra không phải là bản thân hắn. Nó chỉ là một hình ảnh hoàn hảo về hắn trong tâm trí người khác. Người ta yêu hắn, nhưng không phải vì họ đã nhận biết con người thật của hắn. Họ yêu một hình ảnh được tạo ra bởi mùi hương. Ở đây, nghịch lý trung tâm của tác phẩm hiện ra một cách rõ ràng: càng hoàn thiện bản thân giả tạo ấy, hắn càng xa khỏi con người thật của mình.

Có lẽ vì vậy, không nên nói đơn giản rằng mùi hương đối lập với Grenouille. Mối quan hệ giữa chúng phức tạp hơn nhiều. Mùi hương vừa là đối cực, vừa là hình ảnh phản chiếu, vừa là cái tôi mà Grenouille không có. Nó biểu hiện sự hiện diện, bản chất và khả năng kết nối của thế giới; còn Grenouille là kẻ có khả năng cảm nhận và thao túng tất cả những điều ấy nhưng lại không thể xác lập một bản sắc chân thực cho chính mình. Grenouille không đứng bên ngoài thế giới mùi hương như một kẻ xa lạ hoàn toàn. Trớ trêu hơn, hắn đứng ở trung tâm của thế giới ấy như một khoảng trống. Chính vì không có mùi riêng, hắn mới muốn chiếm hữu mọi mùi hương. Chính vì không có một bản ngã vững chắc, hắn mới muốn tạo ra một bản ngã tuyệt đối. Chính vì không thể thiết lập một quan hệ chân thực với người khác, hắn mới muốn khiến người khác không thể cưỡng lại mình.

Cái đáng sợ nhất ở Grenouille có lẽ không nằm ở khả năng giết người, mà nằm ở nghịch lý của một con người có vẻ như sở hữu quá nhiều nhưng bên trong lại thiếu đi thứ căn bản nhất. Hắn có khứu giác phi thường nhưng không có mùi riêng; có khả năng tạo ra tình yêu nhưng không biết yêu; có thể khiến cả thế giới nhìn mình như một vị thần nhưng lại không có một thế giới nội tâm để trở về.

Và chính ở đó, Mùi hương vượt ra khỏi câu chuyện về một kẻ sát nhân có năng lực kỳ dị. Mùi hương cuối cùng không còn chỉ là mùi của hoa, của con người hay của nước hoa. Nó trở thành dấu hỏi về sự tồn tại, căn tính và nhu cầu được người khác nhìn nhận.

Grenouille đi tìm mùi hương để chứng minh rằng mình tồn tại. Nhưng càng đến gần thứ hương hoàn hảo, hắn càng phát hiện ra một sự thật cay đắng: được người khác cảm nhận không có nghĩa là được người khác biết đến; được người khác yêu không có nghĩa là được yêu như chính mình.

Và có lẽ bi kịch cuối cùng của Grenouille nằm ở đó: hắn đã tạo ra được một mùi hương khiến cả thế giới yêu mình, nhưng chưa bao giờ tìm được một mùi hương có thể trả lời câu hỏi hắn là ai.
 
Từ khóa Từ khóa
grenouille hinh tuong hình tượng mùi hương mùi hương mùi hương patrick süskind patrick süskind
21
0
1
Trả lời

Đang có mặt

Không có thành viên trực tuyến.