Nghệ thuật là hành trình không ngừng sáng tạo và tái tạo những giá trị thẩm mỹ của đời sống. Mỗi loại hình nghệ thuật đều có chất liệu riêng để biểu đạt tư tưởng, tình cảm và thế giới quan của người nghệ sĩ. Nếu điện ảnh lấy hình ảnh, âm thanh và những khuôn hình làm chất liệu phản ánh hiện thực thì văn học lại được xây dựng từ ngôn từ - một chất liệu tưởng chừng như hữu hạn nhưng lại chứa đựng khả năng biểu đạt vô tận. Chất liệu của phim ảnh là hình ảnh. Do đó, tùy thuộc vào chất lượng phim, máy quay, ánh sáng, các thông số kĩ thuật mà hình ảnh trong phim có thể cũ và mờ, không giữ được chất lượng so với những bộ phim có cải tiến nhiều hơn về chất lượng. Tuy nhiên, ngôn từ của văn học là một chất liệu không cũ, mà ngày càng được tái sinh bởi nó mang tính đa nghĩa và khả năng “năng sản” theo sự tiếp nhận của người đọc.
Trước hết, hình ảnh trong điện ảnh và ngôn từ trong văn học là hai chất liệu nghệ thuật có những đặc điểm khác biệt. Hình ảnh điện ảnh được ghi lại thông qua các phương tiện kĩ thuật như máy quay, ánh sáng, màu sắc, góc máy và những công nghệ xử lí hình ảnh. Theo dòng chảy của thời gian, công nghệ điện ảnh không ngừng phát triển, những kĩ thuật mới ra đời có thể khiến các hình ảnh cũ trở nên hạn chế về độ phân giải, màu sắc hay chất lượng hiển thị khi đặt cạnh những thước phim hiện đại. Điều đó không có nghĩa là giá trị nghệ thuật của những bộ phim cũ nhất thiết bị mất đi, mà cho thấy chất liệu hình ảnh có những giới hạn nhất định về mặt lưu giữ và tái hiện.
Trong khi đó, ngôn từ văn học lại mang một đặc tính khác biệt. Ngôn từ không đơn thuần là phương tiện truyền đạt thông tin mà còn là chất liệu nghệ thuật có khả năng gợi hình, gợi cảm, khơi mở liên tưởng và đánh thức những tầng sâu trong tâm hồn con người. Một từ ngữ có thể mang nhiều lớp nghĩa, một câu văn có thể mở ra những cách hiểu khác nhau, một hình tượng nghệ thuật có thể được khám phá dưới nhiều góc nhìn tùy thuộc vào vốn sống, trải nghiệm, tâm trạng và hoàn cảnh lịch sử của người đọc. Vì thế, tác phẩm văn học không bị đóng khung trong một ý nghĩa duy nhất mà luôn tiềm ẩn những khả năng khám phá mới.
Đặc biệt, tính đa nghĩa chính là một trong những yếu tố làm nên sức sống lâu bền của ngôn từ văn học. Một tác phẩm có giá trị không chỉ nói với con người ở thời đại nó ra đời mà còn có thể đối thoại với nhiều thế hệ sau đó. Cùng một câu thơ, cùng một hình tượng, mỗi người đọc có thể tìm thấy những rung động và suy tư riêng. Thậm chí, một người khi đọc lại tác phẩm ở những thời điểm khác nhau trong cuộc đời cũng có thể nhận ra những ý nghĩa hoàn toàn mới. Bởi lẽ, tác phẩm văn học không chỉ tồn tại trong văn bản mà còn được hoàn thiện trong quá trình tiếp nhận. Người đọc đem đến tác phẩm vốn tri thức, kinh nghiệm, cảm xúc và những câu hỏi của thời đại mình, từ đó làm nảy sinh những tầng ý nghĩa chưa từng được khám phá. Chẳng hạn, khi đọc bài thơ “Tràng giang” của Huy Cận, người đọc không chỉ cảm nhận được nỗi buồn mênh mang trước không gian sông nước rộng lớn mà còn có thể nhận ra nỗi cô đơn của cái tôi cá nhân trước vũ trụ, tình yêu quê hương đất nước kín đáo và sâu sắc. Ở một thời điểm khác, trong một hoàn cảnh lịch sử khác, những cảm nhận ấy lại có thể được mở rộng bằng những suy tư mới về thân phận con người, sự hữu hạn của đời sống và khát vọng tìm kiếm sự gắn bó.
Không chỉ có tính đa nghĩa, ngôn từ văn học còn mang khả năng “năng sản”, tức khả năng sản sinh, khơi gợi và tạo ra những ý nghĩa mới trong quá trình tiếp nhận. Nhà văn sáng tạo nên văn bản bằng tài năng và tư tưởng của mình, nhưng không thể quyết định tuyệt đối mọi cách hiểu của người đọc. Một khi tác phẩm đến với công chúng, nó bắt đầu một đời sống mới trong những tâm hồn khác nhau. Mỗi lần đọc là một lần tác phẩm được tái khám phá, mỗi thế hệ tiếp nhận lại có thể phát hiện thêm những giá trị phù hợp với mối quan tâm và nhận thức của thời đại mình.
Trước hết, hình ảnh trong điện ảnh và ngôn từ trong văn học là hai chất liệu nghệ thuật có những đặc điểm khác biệt. Hình ảnh điện ảnh được ghi lại thông qua các phương tiện kĩ thuật như máy quay, ánh sáng, màu sắc, góc máy và những công nghệ xử lí hình ảnh. Theo dòng chảy của thời gian, công nghệ điện ảnh không ngừng phát triển, những kĩ thuật mới ra đời có thể khiến các hình ảnh cũ trở nên hạn chế về độ phân giải, màu sắc hay chất lượng hiển thị khi đặt cạnh những thước phim hiện đại. Điều đó không có nghĩa là giá trị nghệ thuật của những bộ phim cũ nhất thiết bị mất đi, mà cho thấy chất liệu hình ảnh có những giới hạn nhất định về mặt lưu giữ và tái hiện.
Trong khi đó, ngôn từ văn học lại mang một đặc tính khác biệt. Ngôn từ không đơn thuần là phương tiện truyền đạt thông tin mà còn là chất liệu nghệ thuật có khả năng gợi hình, gợi cảm, khơi mở liên tưởng và đánh thức những tầng sâu trong tâm hồn con người. Một từ ngữ có thể mang nhiều lớp nghĩa, một câu văn có thể mở ra những cách hiểu khác nhau, một hình tượng nghệ thuật có thể được khám phá dưới nhiều góc nhìn tùy thuộc vào vốn sống, trải nghiệm, tâm trạng và hoàn cảnh lịch sử của người đọc. Vì thế, tác phẩm văn học không bị đóng khung trong một ý nghĩa duy nhất mà luôn tiềm ẩn những khả năng khám phá mới.
Đặc biệt, tính đa nghĩa chính là một trong những yếu tố làm nên sức sống lâu bền của ngôn từ văn học. Một tác phẩm có giá trị không chỉ nói với con người ở thời đại nó ra đời mà còn có thể đối thoại với nhiều thế hệ sau đó. Cùng một câu thơ, cùng một hình tượng, mỗi người đọc có thể tìm thấy những rung động và suy tư riêng. Thậm chí, một người khi đọc lại tác phẩm ở những thời điểm khác nhau trong cuộc đời cũng có thể nhận ra những ý nghĩa hoàn toàn mới. Bởi lẽ, tác phẩm văn học không chỉ tồn tại trong văn bản mà còn được hoàn thiện trong quá trình tiếp nhận. Người đọc đem đến tác phẩm vốn tri thức, kinh nghiệm, cảm xúc và những câu hỏi của thời đại mình, từ đó làm nảy sinh những tầng ý nghĩa chưa từng được khám phá. Chẳng hạn, khi đọc bài thơ “Tràng giang” của Huy Cận, người đọc không chỉ cảm nhận được nỗi buồn mênh mang trước không gian sông nước rộng lớn mà còn có thể nhận ra nỗi cô đơn của cái tôi cá nhân trước vũ trụ, tình yêu quê hương đất nước kín đáo và sâu sắc. Ở một thời điểm khác, trong một hoàn cảnh lịch sử khác, những cảm nhận ấy lại có thể được mở rộng bằng những suy tư mới về thân phận con người, sự hữu hạn của đời sống và khát vọng tìm kiếm sự gắn bó.
Không chỉ có tính đa nghĩa, ngôn từ văn học còn mang khả năng “năng sản”, tức khả năng sản sinh, khơi gợi và tạo ra những ý nghĩa mới trong quá trình tiếp nhận. Nhà văn sáng tạo nên văn bản bằng tài năng và tư tưởng của mình, nhưng không thể quyết định tuyệt đối mọi cách hiểu của người đọc. Một khi tác phẩm đến với công chúng, nó bắt đầu một đời sống mới trong những tâm hồn khác nhau. Mỗi lần đọc là một lần tác phẩm được tái khám phá, mỗi thế hệ tiếp nhận lại có thể phát hiện thêm những giá trị phù hợp với mối quan tâm và nhận thức của thời đại mình.
