Kí ức, nghệ thuật và nhân tính của con người trong thời đại AI thực sự trở thành một mối nguy lớn, là nỗi quan hoài của không ít những con người yêu nghệ thuật. Một tiếng gọi đò trong thơ Nguyễn Duy có thể đánh thức cả miền kí ức tuổi thơ, một bữa cơm trong văn Thạch Lam có thể khiến ta nhận ra vẻ đẹp âm thầm của những phận người bé nhỏ, một trang văn viết về chiến tranh có thể khiến những thế hệ chưa từng đi qua bom đạn vẫn cảm nhận được sức nặng của mất mát và chia lìa. Điều gì đã làm nên sức sống ấy? Phải chăng, phía sau những con chữ không chỉ có tài năng tổ chức ngôn từ mà còn có một đời sống đã thực sự trải qua, một tâm hồn đã từng đau đớn, yêu thương, mất mát và không ngừng kiếm tìm ý nghĩa cho những gì mình đã sống? Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo ngày càng có khả năng tạo ra những văn bản, hình ảnh và giai điệu giàu sức biểu đạt, câu hỏi về bản chất của nghệ thuật càng trở nên cấp thiết. Bàn về vấn đề này, trong bài viết “Còn chút gì cho nghệ thuật”, Đinh Thanh Huyền nhận định: “Con người dùng AI để tạo ra nghệ thuật, nhưng nghệ thuật đó không thể chứa kí ức người. Chỉ khi nào con người vắt kiệt mình, lục tung mình lên để viết, khi đó kí ức mới lên tiếng. Bởi vậy, chỉ có kí ức của nghệ thuật trong nghệ thuật của con người mới mang nhân tính.” Ý kiến không chỉ đặt ra vấn đề về sự khác biệt giữa sáng tạo của con người và máy móc, mà còn gợi mở những suy tư sâu sắc về kí ức, lao động nghệ thuật và phẩm chất nhân văn làm nên giá trị đích thực của văn chương.
Trước hết, cần nhận ra rằng kí ức không đơn thuần là khả năng lưu giữ thông tin về những điều đã xảy ra. Kí ức của con người là phần quá khứ còn tiếp tục sống trong hiện tại, được lưu giữ bằng cảm giác, cảm xúc, những ám ảnh, day dứt và cả những khoảng trống. Điều khiến những kí ức ấy trở nên đặc biệt chính là ở mối quan hệ riêng tư, không thể thay thế giữa kí ức và người mang nó. Kí ức vì thế không tồn tại như một dữ liệu bất động mà luôn gắn với lịch sử sống, căn tính và cách con người nhận thức thế giới.
Từ đó, nhận định “nghệ thuật đó không thể chứa kí ức người” khi nói về sản phẩm do AI tạo ra cần được hiểu từ sự khác biệt giữa việc tái hiện thông tin và việc thực sự sống qua một kinh nghiệm. AI có thể tiếp nhận một lượng lớn văn bản, nhận diện những cấu trúc ngôn ngữ thường dùng để diễn tả nỗi đau, học cách xây dựng một câu chuyện chia li hay tạo nên những hình ảnh gợi cảm giác hoài niệm. Tuy nhiên, khả năng mô phỏng ngôn ngữ của kí ức không đồng nghĩa với việc có một kí ức đời sống như con người. Một hệ thống có thể tạo ra câu văn về nỗi nhớ, nhưng câu văn ấy không tự chứng minh rằng phía sau nó có một chủ thể từng nhớ thương, từng chờ đợi hay từng mất đi người mình yêu. AI có thể tái tạo hình thức biểu đạt của một trải nghiệm mà không cần có chính trải nghiệm ấy làm nền tảng.
Nếu kí ức là một phần làm nên chất liệu của nghệ thuật, thì quá trình nhà văn “vắt kiệt mình, lục tung mình lên để viết” chính là hành trình biến chất liệu ấy thành một hình thức sáng tạo. Cách diễn đạt của Đinh Thanh Huyền gợi ra một lao động nghệ thuật không hề nhẹ nhàng. Viết không chỉ là nhớ lại một sự kiện rồi thuật lại theo trình tự, mà còn là trở về với những tầng sâu của tâm hồn, nơi có những điều con người từng cố quên, những vết thương chưa lành, những câu hỏi chưa tìm được lời giải và cả những sự thật không dễ chấp nhận về chính mình. Nhà văn phải đủ can đảm đối diện với quá khứ, đủ nhạy cảm để nhận ra ý nghĩa của những điều tưởng như vụn vặt, đồng thời đủ năng lực nghệ thuật để chuyển hóa trải nghiệm riêng thành một thế giới có khả năng chạm đến người khác. Bởi thế, viết đôi khi cũng là một hình thức tự nhận thức: càng đi sâu vào trang viết, con người càng có cơ hội hiểu rõ hơn những gì đã làm nên mình.
Ý kiến của Đinh Thanh Huyền, vì thế, không đơn thuần là một lời cảnh báo trước sự phát triển của trí tuệ nhân tạo. Đó còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm của con người đối với nghệ thuật và đối với chính đời sống tinh thần của mình. Kí ức là chất liệu quý giá, nhưng phải đi qua lao động sáng tạo, sự trung thực và khả năng vượt khỏi cái tôi ích kỉ, kí ức mới có thể trở thành giá trị nhân văn. AI có thể giúp tạo ra những hình thức nghệ thuật mới, nhưng câu hỏi về sự thật, phẩm giá và trách nhiệm vẫn cần được con người đối diện. Bởi suy cho cùng, điều làm nên nhân tính không chỉ là khả năng nhớ lại những gì đã qua, mà còn là khả năng hiểu nỗi đau, gìn giữ tình thương và lựa chọn cách sống tử tế từ những điều mình đã nhớ. Và khi một tác phẩm khiến ta trở nên sâu sắc hơn, biết yêu thương hơn, biết trân trọng những đời sống khác mình hơn, nghệ thuật khi ấy đã vượt khỏi giới hạn của ngôn từ để thực sự trở thành một phần của đời sống con người.
Trước hết, cần nhận ra rằng kí ức không đơn thuần là khả năng lưu giữ thông tin về những điều đã xảy ra. Kí ức của con người là phần quá khứ còn tiếp tục sống trong hiện tại, được lưu giữ bằng cảm giác, cảm xúc, những ám ảnh, day dứt và cả những khoảng trống. Điều khiến những kí ức ấy trở nên đặc biệt chính là ở mối quan hệ riêng tư, không thể thay thế giữa kí ức và người mang nó. Kí ức vì thế không tồn tại như một dữ liệu bất động mà luôn gắn với lịch sử sống, căn tính và cách con người nhận thức thế giới.
Từ đó, nhận định “nghệ thuật đó không thể chứa kí ức người” khi nói về sản phẩm do AI tạo ra cần được hiểu từ sự khác biệt giữa việc tái hiện thông tin và việc thực sự sống qua một kinh nghiệm. AI có thể tiếp nhận một lượng lớn văn bản, nhận diện những cấu trúc ngôn ngữ thường dùng để diễn tả nỗi đau, học cách xây dựng một câu chuyện chia li hay tạo nên những hình ảnh gợi cảm giác hoài niệm. Tuy nhiên, khả năng mô phỏng ngôn ngữ của kí ức không đồng nghĩa với việc có một kí ức đời sống như con người. Một hệ thống có thể tạo ra câu văn về nỗi nhớ, nhưng câu văn ấy không tự chứng minh rằng phía sau nó có một chủ thể từng nhớ thương, từng chờ đợi hay từng mất đi người mình yêu. AI có thể tái tạo hình thức biểu đạt của một trải nghiệm mà không cần có chính trải nghiệm ấy làm nền tảng.
Nếu kí ức là một phần làm nên chất liệu của nghệ thuật, thì quá trình nhà văn “vắt kiệt mình, lục tung mình lên để viết” chính là hành trình biến chất liệu ấy thành một hình thức sáng tạo. Cách diễn đạt của Đinh Thanh Huyền gợi ra một lao động nghệ thuật không hề nhẹ nhàng. Viết không chỉ là nhớ lại một sự kiện rồi thuật lại theo trình tự, mà còn là trở về với những tầng sâu của tâm hồn, nơi có những điều con người từng cố quên, những vết thương chưa lành, những câu hỏi chưa tìm được lời giải và cả những sự thật không dễ chấp nhận về chính mình. Nhà văn phải đủ can đảm đối diện với quá khứ, đủ nhạy cảm để nhận ra ý nghĩa của những điều tưởng như vụn vặt, đồng thời đủ năng lực nghệ thuật để chuyển hóa trải nghiệm riêng thành một thế giới có khả năng chạm đến người khác. Bởi thế, viết đôi khi cũng là một hình thức tự nhận thức: càng đi sâu vào trang viết, con người càng có cơ hội hiểu rõ hơn những gì đã làm nên mình.
Ý kiến của Đinh Thanh Huyền, vì thế, không đơn thuần là một lời cảnh báo trước sự phát triển của trí tuệ nhân tạo. Đó còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm của con người đối với nghệ thuật và đối với chính đời sống tinh thần của mình. Kí ức là chất liệu quý giá, nhưng phải đi qua lao động sáng tạo, sự trung thực và khả năng vượt khỏi cái tôi ích kỉ, kí ức mới có thể trở thành giá trị nhân văn. AI có thể giúp tạo ra những hình thức nghệ thuật mới, nhưng câu hỏi về sự thật, phẩm giá và trách nhiệm vẫn cần được con người đối diện. Bởi suy cho cùng, điều làm nên nhân tính không chỉ là khả năng nhớ lại những gì đã qua, mà còn là khả năng hiểu nỗi đau, gìn giữ tình thương và lựa chọn cách sống tử tế từ những điều mình đã nhớ. Và khi một tác phẩm khiến ta trở nên sâu sắc hơn, biết yêu thương hơn, biết trân trọng những đời sống khác mình hơn, nghệ thuật khi ấy đã vượt khỏi giới hạn của ngôn từ để thực sự trở thành một phần của đời sống con người.
