Mỗi thời đại văn học đều cần những nhà văn mang sứ mệnh chấm dứt một quán tính tư duy cũ để mở đường cho một hệ hình thẩm mỹ mới. Nếu văn học giai đoạn 1945 - 1975 vận hành theo khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn, nơi cái đẹp gắn liền với sự thuần khiết, lý tưởng và cái cao cả, thì chặng đường đổi mới sau 1986 đòi hỏi một cái nhìn thẳng, nhìn thật vào những vết rạn nứt của đời sống hậu chiến. Trong bước chuyển mình đầy bão giông ấy, Nguyễn Huy Thiệp xuất hiện như một hiện tượng độc tôn, một "cơn địa chấn" lay chuyển toàn bộ nền văn học đương đại, thay đổi hoàn toàn những định nghĩa cũ mòn về truyện ngắn Việt Nam.
Không diễm lệ, không ve vuốt, văn chương Nguyễn Huy Thiệp chọn một lối đi riêng: giải huyền thoại và phơi bày thực tại bằng một thái độ dửng dưng đến nghiệt ngã. Khảo sát thế giới truyện ngắn của ông, người ta nhận ra một tư duy nghệ thuật sắc sắc, không chịu thỏa hiệp với những tín điều định sẵn. Sức hấp dẫn và giá trị lâu bền trong phong cách nghệ thuật Nguyễn Huy Thiệp được định hình rõ rệt qua bộ ba giá trị thi pháp đặc trưng: giọng văn lạnh lùng, ráo hoảnh mang tính khách quan tuyệt đối, nghệ thuật đan cài thơ ca vào văn xuôi để tạo hiệu ứng thẩm mỹ lưỡng phân, và một cấu trúc kết cấu tuyến tính nhưng chứa đựng những nút thắt mở đầy biến động ở ranh giới đầu - cuối.
Khi tiếp cận truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, ấn tượng đầu tiên và mạnh mẽ nhất đối với người đọc luôn là một giọng điệu trần thuật lạnh lùng, tỉnh táo đến mức cực đoan. Nhà phê bình văn học người Pháp Roland Barthes từng đưa ra khái niệm "độ không của lối viết" (Le degré zéro de l'écriture) để chỉ những văn bản xóa bỏ tối đa sắc thái cảm xúc cá nhân của người cầm bút, đưa ngôn ngữ trở về trạng thái trung tính, thuần túy chức năng biểu đạt khách quan. Nguyễn Huy Thiệp chính là một bậc thầy của lối viết "vô sắc" ấy tại Việt Nam.
Trong các sáng tác của ông, từ ”Tướng về hưu”, “Không có vua” cho đến “Kiếm sắc”, “Vàng lửa”, tác giả tự tước bỏ quyền làm "người phán xử" đạo đức. Ông không nhân danh bất kỳ hệ giá trị thiêng liêng nào để ca ngợi hay kết tội nhân vật. Thế giới hiện thực trong truyện hiện lên trần trụi, thô nhám với tất cả sự dung tục, tàn nhẫn và băng hoại của nó. Hãy nhớ lại cách nhân vật Thuần trong Tướng về hưu kể về việc vợ mình mang nhau thai ở bệnh viện sản về nấu nuôi lợn, đó là một sự thật rợn người, đảo lộn các giá trị nhân văn truyền thống, nhưng được thuật lại bằng một thứ ngôn ngữ ngắn, sắc, gãy gọn, hoàn toàn thiếu vắng các tính từ biểu cảm hay những tiếng thở dài cảm thương. Hoặc như cái chết của các nhân vật trong truyện của ông - dù là cái chết của người cha (ông Kiền trong “Không có vua”) hay cái chết của một vị tướng (tướng Thuấn) - tất cả đều diễn ra nhanh chóng, khô khốc, không có những giọt nước mắt khóc thương.
Sự lạnh lùng này thường bị những người đọc quen lối mòn thụ động coi là sự vô cảm, nhẫn tâm. Nhưng dưới góc nhìn của lý luận văn học hiện đại, đây lại là một sự tôn vinh của tinh thần nhân văn và sự tôn trọng tuyệt đối dành cho người đọc. Nhà văn không đứng trong góc độ “người trong cuộc” để phán bảo hay rao giảng đạo đức, thứ văn chương tưởng chừng khô khốc, trần trụi và thiếu vắng nhân tính của ông lại chính là thứ thuốc khiến người ta tỉnh ngộ sau những cơn mê muội và đui điếc.
Lối viết truyền thống thường áp đặt một điểm nhìn toàn tri, hướng dẫn người đọc phải yêu ai, ghét ai. Nguyễn Huy Thiệp thì ngược lại, ông kéo giãn khoảng cách giữa tác giả và tác phẩm, tạo ra một "khoảng trống thẩm mỹ". Ở đó, thế giới nhân vật tự vận động, tự phơi bày bản chất mà không có sự bảo hộ của nhà văn. Khi tác giả từ chối đưa ra kết luận đạo đức, người đọc buộc phải bước ra khỏi vùng an toàn của sự tiếp nhận thụ động. Độc giả không còn là một khán giả ngồi nghe kể chuyện, mà trở thành một bồi thẩm đoàn tự do, đối diện trực tiếp với cái ác, cái thiện để tự định đoạt thế giới quan của chính mình. Giọng văn "lạnh" của Nguyễn Huy Thiệp vì thế lại kích hoạt một phản ứng nơi tâm trí người đọc, buộc họ phải trăn trở, hoài nghi và truy vấn đến cùng về bản chất con người.
Phong cách văn học của Nguyễn Huy Thiệp đã vượt qua giới hạn của một thời kỳ đổi mới để trở thành một giá trị mang tính kinh điển của văn học Việt Nam hiện đại. Bằng việc cách tân ngôn ngữ, giải huyền thoại và trao trả quyền tự do phán xét cho người đọc, ông đã nâng tầm vị thế của độc giả từ kẻ thụ nhận thành người đồng sáng tạo. Hơn ba mươi năm đã trôi qua kể từ ngày những truyện ngắn của ông gây bão đảo dư luận, văn chương Nguyễn Huy Thiệp vẫn vẹn nguyên sức ám ảnh, như một tấm gương lớn đặt trước cuộc đời, buộc mỗi thế hệ khi soi mình vào đó đều phải tỉnh táo để nhận diện bản ngã và kiên cường tự đi trên đôi chân của chính mình.
Không diễm lệ, không ve vuốt, văn chương Nguyễn Huy Thiệp chọn một lối đi riêng: giải huyền thoại và phơi bày thực tại bằng một thái độ dửng dưng đến nghiệt ngã. Khảo sát thế giới truyện ngắn của ông, người ta nhận ra một tư duy nghệ thuật sắc sắc, không chịu thỏa hiệp với những tín điều định sẵn. Sức hấp dẫn và giá trị lâu bền trong phong cách nghệ thuật Nguyễn Huy Thiệp được định hình rõ rệt qua bộ ba giá trị thi pháp đặc trưng: giọng văn lạnh lùng, ráo hoảnh mang tính khách quan tuyệt đối, nghệ thuật đan cài thơ ca vào văn xuôi để tạo hiệu ứng thẩm mỹ lưỡng phân, và một cấu trúc kết cấu tuyến tính nhưng chứa đựng những nút thắt mở đầy biến động ở ranh giới đầu - cuối.
Khi tiếp cận truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, ấn tượng đầu tiên và mạnh mẽ nhất đối với người đọc luôn là một giọng điệu trần thuật lạnh lùng, tỉnh táo đến mức cực đoan. Nhà phê bình văn học người Pháp Roland Barthes từng đưa ra khái niệm "độ không của lối viết" (Le degré zéro de l'écriture) để chỉ những văn bản xóa bỏ tối đa sắc thái cảm xúc cá nhân của người cầm bút, đưa ngôn ngữ trở về trạng thái trung tính, thuần túy chức năng biểu đạt khách quan. Nguyễn Huy Thiệp chính là một bậc thầy của lối viết "vô sắc" ấy tại Việt Nam.
Trong các sáng tác của ông, từ ”Tướng về hưu”, “Không có vua” cho đến “Kiếm sắc”, “Vàng lửa”, tác giả tự tước bỏ quyền làm "người phán xử" đạo đức. Ông không nhân danh bất kỳ hệ giá trị thiêng liêng nào để ca ngợi hay kết tội nhân vật. Thế giới hiện thực trong truyện hiện lên trần trụi, thô nhám với tất cả sự dung tục, tàn nhẫn và băng hoại của nó. Hãy nhớ lại cách nhân vật Thuần trong Tướng về hưu kể về việc vợ mình mang nhau thai ở bệnh viện sản về nấu nuôi lợn, đó là một sự thật rợn người, đảo lộn các giá trị nhân văn truyền thống, nhưng được thuật lại bằng một thứ ngôn ngữ ngắn, sắc, gãy gọn, hoàn toàn thiếu vắng các tính từ biểu cảm hay những tiếng thở dài cảm thương. Hoặc như cái chết của các nhân vật trong truyện của ông - dù là cái chết của người cha (ông Kiền trong “Không có vua”) hay cái chết của một vị tướng (tướng Thuấn) - tất cả đều diễn ra nhanh chóng, khô khốc, không có những giọt nước mắt khóc thương.
Sự lạnh lùng này thường bị những người đọc quen lối mòn thụ động coi là sự vô cảm, nhẫn tâm. Nhưng dưới góc nhìn của lý luận văn học hiện đại, đây lại là một sự tôn vinh của tinh thần nhân văn và sự tôn trọng tuyệt đối dành cho người đọc. Nhà văn không đứng trong góc độ “người trong cuộc” để phán bảo hay rao giảng đạo đức, thứ văn chương tưởng chừng khô khốc, trần trụi và thiếu vắng nhân tính của ông lại chính là thứ thuốc khiến người ta tỉnh ngộ sau những cơn mê muội và đui điếc.
Lối viết truyền thống thường áp đặt một điểm nhìn toàn tri, hướng dẫn người đọc phải yêu ai, ghét ai. Nguyễn Huy Thiệp thì ngược lại, ông kéo giãn khoảng cách giữa tác giả và tác phẩm, tạo ra một "khoảng trống thẩm mỹ". Ở đó, thế giới nhân vật tự vận động, tự phơi bày bản chất mà không có sự bảo hộ của nhà văn. Khi tác giả từ chối đưa ra kết luận đạo đức, người đọc buộc phải bước ra khỏi vùng an toàn của sự tiếp nhận thụ động. Độc giả không còn là một khán giả ngồi nghe kể chuyện, mà trở thành một bồi thẩm đoàn tự do, đối diện trực tiếp với cái ác, cái thiện để tự định đoạt thế giới quan của chính mình. Giọng văn "lạnh" của Nguyễn Huy Thiệp vì thế lại kích hoạt một phản ứng nơi tâm trí người đọc, buộc họ phải trăn trở, hoài nghi và truy vấn đến cùng về bản chất con người.
Phong cách văn học của Nguyễn Huy Thiệp đã vượt qua giới hạn của một thời kỳ đổi mới để trở thành một giá trị mang tính kinh điển của văn học Việt Nam hiện đại. Bằng việc cách tân ngôn ngữ, giải huyền thoại và trao trả quyền tự do phán xét cho người đọc, ông đã nâng tầm vị thế của độc giả từ kẻ thụ nhận thành người đồng sáng tạo. Hơn ba mươi năm đã trôi qua kể từ ngày những truyện ngắn của ông gây bão đảo dư luận, văn chương Nguyễn Huy Thiệp vẫn vẹn nguyên sức ám ảnh, như một tấm gương lớn đặt trước cuộc đời, buộc mỗi thế hệ khi soi mình vào đó đều phải tỉnh táo để nhận diện bản ngã và kiên cường tự đi trên đôi chân của chính mình.
