Một người phụ nữ đáng lẽ không cần phải mang theo nỗi sợ về thân thể, tinh thần hay tính mạng của mình chỉ vì bước vào một mối quan hệ, rời khỏi một mối quan hệ, hay đơn giản là từ chối một người nào đó. Tình yêu lẽ ra phải là nơi con người được tôn trọng và tự do lựa chọn, gia đình lẽ ra phải là nơi để trở về, xã hội lẽ ra phải là không gian mà mỗi cá nhân có thể sống với phẩm giá của mình. Thế nhưng, với không ít phụ nữ, trong những không gian vốn được xem là thân thuộc ấy lại có thể trở thành nơi họ phải đối diện với bạo lực. Bởi vậy, bạo lực trên cơ sở giới không chỉ là câu chuyện về một hành vi gây tổn thương cho một cá nhân, mà còn là vấn đề liên quan đến quyền con người, bình đẳng giới và cấu trúc quyền lực trong xã hội.
Bạo lực trên cơ sở giới có thể được hiểu là những hành vi gây ra hoặc có nguy cơ gây ra tổn hại về thể chất, tình dục, tinh thần, kinh tế hoặc hạn chế quyền tự do của một người dựa trên những yếu tố liên quan đến giới. Với phụ nữ, bạo lực có thể xuất hiện trong nhiều hoàn cảnh: trong gia đình, trong quan hệ tình cảm, tại nơi làm việc, ngoài đường phố hay trên không gian mạng. WHO xem bạo lực đối với phụ nữ, đặc biệt là bạo lực của bạn tình và bạo lực tình dục, là một vấn đề sức khỏe cộng đồng, một sự vi phạm quyền con người và một vấn đề bắt rễ trong bất bình đẳng giới. Theo các ước tính mới nhất của WHO công bố năm 2025–2026, gần 1/3 phụ nữ trên thế giới, tương đương khoảng 840 triệu người, đã từng trải qua bạo lực từ bạn tình hoặc bạo lực tình dục trong đời. Thực trạng ấy cũng hiện diện ngay trong đời sống Việt Nam. Điều tra quốc gia về bạo lực đối với phụ nữ ở Việt Nam năm 2019 cho thấy 62,9% phụ nữ từng kết hôn hoặc có chồng/bạn tình đã trải qua ít nhất một hình thức bạo lực do chồng gây ra trong đời, bao gồm bạo lực thể xác, tình dục, tinh thần, kinh tế và các hành vi kiểm soát; 31,6% từng trải qua những hình thức này trong 12 tháng trước thời điểm khảo sát. Đáng chú ý, khoảng một nửa số phụ nữ được hỏi chưa từng nói với bất kỳ ai về trải nghiệm bạo lực của mình và phần lớn không tìm kiếm sự hỗ trợ.
Đằng sau mỗi con số như vậy là một số phận con người, là một người phụ nữ từng phải im lặng sau cánh cửa gia đình, là một người từng bị xúc phạm, đe dọa hoặc ép buộc về tình dục, là một người không thể bảo vệ bản thân. Vì thế, điều đáng sợ của bạo lực không chỉ nằm ở hành vi gây tổn thương mà còn nằm ở khả năng khiến nạn nhân nghi ngờ chính mình và quen với sự tổn thương đó.
Bạo lực giới cũng không chỉ có một hình thức. Dễ nhận thấy nhất là bạo lực thể chất, bạo lực tinh thần, bạo lực tình dục, bạo lực kinh tế. Ngoài ra còn có những hành vi kiểm soát như theo dõi, hạn chế các mối quan hệ, kiểm soát điện thoại, nơi đi lại hay các quyết định cá nhân. WHO cũng xác định bạo lực từ bạn tình bao gồm các hành vi gây tổn hại về thể chất, tình dục, tâm lí cũng như những hành vi kiểm soát. Điều đáng nói là các dạng bạo lực ấy thường không tồn tại riêng lẻ. Một người phụ nữ có thể đồng thời bị kiểm soát về kinh tế, cô lập về xã hội, xúc phạm về tinh thần và chịu bạo lực thể chất. Vì vậy, bạo lực giới cần được nhìn nhận như một phổ liên tục của quyền lực và sự kiểm soát. Điều đó nhắc chúng ta rằng số liệu về bạo lực không chỉ phụ thuộc vào số vụ xảy ra mà còn phụ thuộc vào khả năng nạn nhân nhận diện, khai báo và tìm kiếm sự hỗ trợ.
Từ những hình thức bạo lực ấy, femicide – những vụ án giết phụ nữ và trẻ em gái có động cơ liên quan đến giới ra đời . UN Women và UNODC định nghĩa rộng về femicide/feminicide là những vụ giết người có chủ ý được thực hiện trên cơ sở các yếu tố liên quan đến giới, chẳng hạn quan niệm về quyền lực và sự “được quyền” của nam giới đối với phụ nữ, những khuôn mẫu giới, sự bất bình đẳng về quyền lực hoặc việc thực thi các vai trò giới áp đặt. Femicide vì thế không đơn thuần là “một vụ án mà nạn nhân là phụ nữ”. Điểm quan trọng nằm ở động cơ và bối cảnh liên quan đến giới. Nó có thể xuất hiện trong bối cảnh bạo lực từ bạn tình, bạo lực gia đình, giết người sau cưỡng hiếp, các vụ giết người nhân danh cái gọi là “danh dự”, hay những tình huống khác trong đó phụ nữ bị sát hại vì những quan niệm và quyền lực gắn với giới. UN Women nhấn mạnh rằng femicide thường là hậu quả cực đoan của một chuỗi bạo lực thể chất, tình dục hoặc tinh thần đã diễn ra trước đó.
Như vậy, khái niệm bình đẳng giới mà chúng ta hoài công tìm kiếm vẫn chưa thực sự đạt được kết quả đáng mong đợi. Tuy nhiên, không vì vậy mà chúng ta dừng lại những nỗ lực để ngăn chặn bạo lực giới và bảo vệ quyền được sống, được lên tiếng của đồng thời cả hai giới.
Bạo lực trên cơ sở giới có thể được hiểu là những hành vi gây ra hoặc có nguy cơ gây ra tổn hại về thể chất, tình dục, tinh thần, kinh tế hoặc hạn chế quyền tự do của một người dựa trên những yếu tố liên quan đến giới. Với phụ nữ, bạo lực có thể xuất hiện trong nhiều hoàn cảnh: trong gia đình, trong quan hệ tình cảm, tại nơi làm việc, ngoài đường phố hay trên không gian mạng. WHO xem bạo lực đối với phụ nữ, đặc biệt là bạo lực của bạn tình và bạo lực tình dục, là một vấn đề sức khỏe cộng đồng, một sự vi phạm quyền con người và một vấn đề bắt rễ trong bất bình đẳng giới. Theo các ước tính mới nhất của WHO công bố năm 2025–2026, gần 1/3 phụ nữ trên thế giới, tương đương khoảng 840 triệu người, đã từng trải qua bạo lực từ bạn tình hoặc bạo lực tình dục trong đời. Thực trạng ấy cũng hiện diện ngay trong đời sống Việt Nam. Điều tra quốc gia về bạo lực đối với phụ nữ ở Việt Nam năm 2019 cho thấy 62,9% phụ nữ từng kết hôn hoặc có chồng/bạn tình đã trải qua ít nhất một hình thức bạo lực do chồng gây ra trong đời, bao gồm bạo lực thể xác, tình dục, tinh thần, kinh tế và các hành vi kiểm soát; 31,6% từng trải qua những hình thức này trong 12 tháng trước thời điểm khảo sát. Đáng chú ý, khoảng một nửa số phụ nữ được hỏi chưa từng nói với bất kỳ ai về trải nghiệm bạo lực của mình và phần lớn không tìm kiếm sự hỗ trợ.
Đằng sau mỗi con số như vậy là một số phận con người, là một người phụ nữ từng phải im lặng sau cánh cửa gia đình, là một người từng bị xúc phạm, đe dọa hoặc ép buộc về tình dục, là một người không thể bảo vệ bản thân. Vì thế, điều đáng sợ của bạo lực không chỉ nằm ở hành vi gây tổn thương mà còn nằm ở khả năng khiến nạn nhân nghi ngờ chính mình và quen với sự tổn thương đó.
Bạo lực giới cũng không chỉ có một hình thức. Dễ nhận thấy nhất là bạo lực thể chất, bạo lực tinh thần, bạo lực tình dục, bạo lực kinh tế. Ngoài ra còn có những hành vi kiểm soát như theo dõi, hạn chế các mối quan hệ, kiểm soát điện thoại, nơi đi lại hay các quyết định cá nhân. WHO cũng xác định bạo lực từ bạn tình bao gồm các hành vi gây tổn hại về thể chất, tình dục, tâm lí cũng như những hành vi kiểm soát. Điều đáng nói là các dạng bạo lực ấy thường không tồn tại riêng lẻ. Một người phụ nữ có thể đồng thời bị kiểm soát về kinh tế, cô lập về xã hội, xúc phạm về tinh thần và chịu bạo lực thể chất. Vì vậy, bạo lực giới cần được nhìn nhận như một phổ liên tục của quyền lực và sự kiểm soát. Điều đó nhắc chúng ta rằng số liệu về bạo lực không chỉ phụ thuộc vào số vụ xảy ra mà còn phụ thuộc vào khả năng nạn nhân nhận diện, khai báo và tìm kiếm sự hỗ trợ.
Từ những hình thức bạo lực ấy, femicide – những vụ án giết phụ nữ và trẻ em gái có động cơ liên quan đến giới ra đời . UN Women và UNODC định nghĩa rộng về femicide/feminicide là những vụ giết người có chủ ý được thực hiện trên cơ sở các yếu tố liên quan đến giới, chẳng hạn quan niệm về quyền lực và sự “được quyền” của nam giới đối với phụ nữ, những khuôn mẫu giới, sự bất bình đẳng về quyền lực hoặc việc thực thi các vai trò giới áp đặt. Femicide vì thế không đơn thuần là “một vụ án mà nạn nhân là phụ nữ”. Điểm quan trọng nằm ở động cơ và bối cảnh liên quan đến giới. Nó có thể xuất hiện trong bối cảnh bạo lực từ bạn tình, bạo lực gia đình, giết người sau cưỡng hiếp, các vụ giết người nhân danh cái gọi là “danh dự”, hay những tình huống khác trong đó phụ nữ bị sát hại vì những quan niệm và quyền lực gắn với giới. UN Women nhấn mạnh rằng femicide thường là hậu quả cực đoan của một chuỗi bạo lực thể chất, tình dục hoặc tinh thần đã diễn ra trước đó.
Như vậy, khái niệm bình đẳng giới mà chúng ta hoài công tìm kiếm vẫn chưa thực sự đạt được kết quả đáng mong đợi. Tuy nhiên, không vì vậy mà chúng ta dừng lại những nỗ lực để ngăn chặn bạo lực giới và bảo vệ quyền được sống, được lên tiếng của đồng thời cả hai giới.
