Suốt một thập kỷ qua, các nhà khoa học đã không ngừng tìm hiểu và lý giải FOMO (Fear of Missing Out) - nỗi sợ bị bỏ lỡ, bị bỏ lại phía sau trong dòng chảy không ngừng của những trải nghiệm xã hội. Trong một thế giới mà niềm vui dường như được đo đếm bằng số lượng sự kiện tham gia, những địa điểm từng đặt chân đến và những khoảnh khắc được chia sẻ trên mạng xã hội, người trẻ bị cuốn vào một cuộc chạy đua trải nghiệm không có điểm dừng. Họ sợ mình trở thành kẻ ngoại cuộc, sợ bỏ lỡ những điều mà người khác đang tận hưởng, sợ cuộc sống của bản thân trở nên nhạt nhẽo khi đặt cạnh những hình ảnh rực rỡ của thế giới xung quanh. Tuy nhiên, khi FOMO dần bộc lộ những hệ lụy của nó, một nỗi sợ khác lại âm thầm xâm thực vào đời sống tinh thần của con người hiện đại: FOPO (Fear of Other People's Opinions) - nỗi sợ trước đánh giá của người khác. Nếu FOMO khiến con người sợ bị bỏ lại khỏi cuộc vui, thì FOPO khiến họ sợ bị phán xét khi thực sự bước vào cuộc vui ấy. Từ đó, JOMO (Joy of Missing Out) - niềm vui khi bỏ lỡ - xuất hiện như một phản ứng tự vệ, thậm chí được xem là một cách chữa lành trước áp lực phải luôn hiện diện, luôn kết nối và luôn chứng minh rằng mình đang sống một cuộc đời đáng ngưỡng mộ.
Thế nhưng, đằng sau sự chuyển dịch từ FOMO sang FOPO rồi JOMO không đơn thuần là sự thay đổi trong thói quen giải trí của người trẻ, mà còn là dấu hiệu cho thấy mối quan hệ giữa cá nhân và xã hội đang trở nên phức tạp hơn bao giờ hết. Trong một thế giới bội thực kích thích, nơi con người liên tục bị bủa vây bởi thông tin, hình ảnh và những lời mời gọi trải nghiệm, sự hiện diện dường như đã trở thành một nghĩa vụ. Người trẻ không chỉ được kỳ vọng phải tham gia, phải giao tiếp, phải thể hiện bản thân, mà còn phải thể hiện sao cho đúng chuẩn mực, vừa đủ thú vị, vừa đủ nổi bật và không quá khác biệt. Mỗi hành động đều có nguy cơ trở thành đối tượng của sự quan sát, mỗi phát ngôn đều có thể bị diễn giải, đánh giá hoặc quy chụp. Đặc biệt trên mạng xã hội, nơi một khoảnh khắc có thể bị tách khỏi bối cảnh và lan truyền vượt ngoài tầm kiểm soát, con người ngày càng ý thức sâu sắc về việc mình xuất hiện như thế nào trong mắt người khác. Họ không còn đơn thuần sống một trải nghiệm, mà đồng thời phải quan sát chính mình từ góc nhìn của những người đang nhìn vào mình.
Từ đây, nỗi sợ dấn thân và phơi bày bản thân của người trẻ cho thấy một cơ chế sâu xa hơn trong cách xã hội phản ứng trước sự hiện diện của con người. Xã hội hiện đại thường khuyến khích cá nhân thể hiện bản thân, sáng tạo, lên tiếng và khẳng định bản sắc riêng, nhưng đồng thời lại đặt họ trước vô số tiêu chuẩn về sự thành công, tính hấp dẫn, khả năng thích nghi và mức độ được công nhận. Những thông điệp mâu thuẫn ấy tạo nên một nghịch lý: cá nhân càng được yêu cầu thể hiện bản thân, họ càng có thể trở nên dè dặt trước chính sự thể hiện ấy. Mỗi lần lên tiếng là một lần phải cân nhắc hậu quả, mỗi lần bộc lộ cảm xúc là một lần phải chuẩn bị đối diện với khả năng bị phủ nhận. Sự hiện diện vốn là điều tự nhiên của con người dần biến thành một hành động đầy rủi ro, đòi hỏi họ phải liên tục tự giám sát và kiểm soát chính mình. Hệ quả là người trẻ có thể rơi vào trạng thái bất mãn, kiệt sức và mất dần niềm tin vào khả năng thay đổi thực tại. Khi những nỗ lực thể hiện bản thân liên tục bị đặt dưới sự soi xét, họ dễ lựa chọn rút lui thay vì đối thoại, né tránh thay vì phản biện và thờ ơ thay vì đấu tranh. Sự im lặng khi ấy không nhất thiết bắt nguồn từ việc họ không có suy nghĩ, mà có thể xuất phát từ cảm giác rằng tiếng nói của mình không đủ sức tạo ra khác biệt, hoặc cái giá phải trả cho việc lên tiếng quá lớn so với những gì họ có thể chịu đựng. Con người dần mất đi năng lực hành động, không phải vì hoàn toàn thiếu ý chí, mà vì đã quen nhìn thế giới như một không gian nơi mọi biểu hiện của bản thân đều có thể dẫn đến tổn thương.
Trong bối cảnh ấy, JOMO có thể được xem như một nỗ lực giành lại quyền tự chủ trước áp lực của xã hội. Niềm vui khi bỏ lỡ không nhất thiết là thái độ quay lưng với thế giới, từ chối mọi cuộc vui hay cắt đứt các mối quan hệ. Ở ý nghĩa tích cực nhất, JOMO là khả năng chủ động lựa chọn điều mình muốn tham gia và bình thản chấp nhận những điều mình không cần có mặt. Đó là khi một người có thể từ chối một lời mời mà không cảm thấy mình kém thú vị, rời khỏi mạng xã hội mà không lo sợ cuộc sống của mình trở nên vô nghĩa, hoặc lựa chọn ở một mình mà không phải liên tục giải thích cho sự vắng mặt ấy. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa việc rút lui để tìm lại sự cân bằng và việc rút lui vì sợ hãi. Nếu một người lựa chọn không tham gia vì đã hiểu rõ nhu cầu của bản thân, đó có thể là biểu hiện của sự tự do; nhưng nếu họ né tránh mọi trải nghiệm vì sợ bị đánh giá, sự vắng mặt ấy chưa chắc đã đem lại bình yên. Khi đó, JOMO có nguy cơ trở thành một lớp vỏ ngôn từ tích cực che đậy FOPO, biến sự né tránh thành một lựa chọn tưởng như hoàn toàn tự nguyện. Bởi vậy, điều quan trọng không phải là luôn có mặt hay luôn vắng mặt, mà là chúng ta có đủ tự do để quyết định sự hiện diện của mình hay không.
Muốn thoát khỏi vòng luẩn quẩn ấy, người trẻ cần học cách xây dựng một hệ giá trị nội tại đủ vững vàng để không hoàn toàn phụ thuộc vào sự công nhận từ bên ngoài. Điều này không có nghĩa là phủ nhận mọi lời góp ý hay xem nhẹ các chuẩn mực cộng đồng, mà là biết phân biệt giữa phản hồi có giá trị và những phán xét không cần thiết, giữa trách nhiệm với người khác và sự hy sinh bản thân để được chấp nhận. Mỗi cá nhân cần cho phép mình được sai, được khác biệt, được thay đổi quan điểm và được bộc lộ những cảm xúc không hoàn hảo. Họ cũng cần hiểu rằng không phải mọi sự hiểu lầm đều có thể giải quyết, không phải mọi lời chỉ trích đều cần được đáp trả và không phải mọi người đều phải đồng tình với lựa chọn của mình. Bên cạnh đó, gia đình, nhà trường và xã hội cần tạo ra những không gian đối thoại an toàn hơn, nơi người trẻ được quyền đặt câu hỏi, bày tỏ sự bất đồng và chịu trách nhiệm về quan điểm của mình mà không phải đối diện với sự miệt thị hay loại trừ. Một xã hội lành mạnh không phải là xã hội không có phán xét, mà là xã hội biết giới hạn sự phán xét, tôn trọng phẩm giá cá nhân và chấp nhận rằng bất đồng không đồng nghĩa với thù địch.
Thế nhưng, đằng sau sự chuyển dịch từ FOMO sang FOPO rồi JOMO không đơn thuần là sự thay đổi trong thói quen giải trí của người trẻ, mà còn là dấu hiệu cho thấy mối quan hệ giữa cá nhân và xã hội đang trở nên phức tạp hơn bao giờ hết. Trong một thế giới bội thực kích thích, nơi con người liên tục bị bủa vây bởi thông tin, hình ảnh và những lời mời gọi trải nghiệm, sự hiện diện dường như đã trở thành một nghĩa vụ. Người trẻ không chỉ được kỳ vọng phải tham gia, phải giao tiếp, phải thể hiện bản thân, mà còn phải thể hiện sao cho đúng chuẩn mực, vừa đủ thú vị, vừa đủ nổi bật và không quá khác biệt. Mỗi hành động đều có nguy cơ trở thành đối tượng của sự quan sát, mỗi phát ngôn đều có thể bị diễn giải, đánh giá hoặc quy chụp. Đặc biệt trên mạng xã hội, nơi một khoảnh khắc có thể bị tách khỏi bối cảnh và lan truyền vượt ngoài tầm kiểm soát, con người ngày càng ý thức sâu sắc về việc mình xuất hiện như thế nào trong mắt người khác. Họ không còn đơn thuần sống một trải nghiệm, mà đồng thời phải quan sát chính mình từ góc nhìn của những người đang nhìn vào mình.
Từ đây, nỗi sợ dấn thân và phơi bày bản thân của người trẻ cho thấy một cơ chế sâu xa hơn trong cách xã hội phản ứng trước sự hiện diện của con người. Xã hội hiện đại thường khuyến khích cá nhân thể hiện bản thân, sáng tạo, lên tiếng và khẳng định bản sắc riêng, nhưng đồng thời lại đặt họ trước vô số tiêu chuẩn về sự thành công, tính hấp dẫn, khả năng thích nghi và mức độ được công nhận. Những thông điệp mâu thuẫn ấy tạo nên một nghịch lý: cá nhân càng được yêu cầu thể hiện bản thân, họ càng có thể trở nên dè dặt trước chính sự thể hiện ấy. Mỗi lần lên tiếng là một lần phải cân nhắc hậu quả, mỗi lần bộc lộ cảm xúc là một lần phải chuẩn bị đối diện với khả năng bị phủ nhận. Sự hiện diện vốn là điều tự nhiên của con người dần biến thành một hành động đầy rủi ro, đòi hỏi họ phải liên tục tự giám sát và kiểm soát chính mình. Hệ quả là người trẻ có thể rơi vào trạng thái bất mãn, kiệt sức và mất dần niềm tin vào khả năng thay đổi thực tại. Khi những nỗ lực thể hiện bản thân liên tục bị đặt dưới sự soi xét, họ dễ lựa chọn rút lui thay vì đối thoại, né tránh thay vì phản biện và thờ ơ thay vì đấu tranh. Sự im lặng khi ấy không nhất thiết bắt nguồn từ việc họ không có suy nghĩ, mà có thể xuất phát từ cảm giác rằng tiếng nói của mình không đủ sức tạo ra khác biệt, hoặc cái giá phải trả cho việc lên tiếng quá lớn so với những gì họ có thể chịu đựng. Con người dần mất đi năng lực hành động, không phải vì hoàn toàn thiếu ý chí, mà vì đã quen nhìn thế giới như một không gian nơi mọi biểu hiện của bản thân đều có thể dẫn đến tổn thương.
Trong bối cảnh ấy, JOMO có thể được xem như một nỗ lực giành lại quyền tự chủ trước áp lực của xã hội. Niềm vui khi bỏ lỡ không nhất thiết là thái độ quay lưng với thế giới, từ chối mọi cuộc vui hay cắt đứt các mối quan hệ. Ở ý nghĩa tích cực nhất, JOMO là khả năng chủ động lựa chọn điều mình muốn tham gia và bình thản chấp nhận những điều mình không cần có mặt. Đó là khi một người có thể từ chối một lời mời mà không cảm thấy mình kém thú vị, rời khỏi mạng xã hội mà không lo sợ cuộc sống của mình trở nên vô nghĩa, hoặc lựa chọn ở một mình mà không phải liên tục giải thích cho sự vắng mặt ấy. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa việc rút lui để tìm lại sự cân bằng và việc rút lui vì sợ hãi. Nếu một người lựa chọn không tham gia vì đã hiểu rõ nhu cầu của bản thân, đó có thể là biểu hiện của sự tự do; nhưng nếu họ né tránh mọi trải nghiệm vì sợ bị đánh giá, sự vắng mặt ấy chưa chắc đã đem lại bình yên. Khi đó, JOMO có nguy cơ trở thành một lớp vỏ ngôn từ tích cực che đậy FOPO, biến sự né tránh thành một lựa chọn tưởng như hoàn toàn tự nguyện. Bởi vậy, điều quan trọng không phải là luôn có mặt hay luôn vắng mặt, mà là chúng ta có đủ tự do để quyết định sự hiện diện của mình hay không.
Muốn thoát khỏi vòng luẩn quẩn ấy, người trẻ cần học cách xây dựng một hệ giá trị nội tại đủ vững vàng để không hoàn toàn phụ thuộc vào sự công nhận từ bên ngoài. Điều này không có nghĩa là phủ nhận mọi lời góp ý hay xem nhẹ các chuẩn mực cộng đồng, mà là biết phân biệt giữa phản hồi có giá trị và những phán xét không cần thiết, giữa trách nhiệm với người khác và sự hy sinh bản thân để được chấp nhận. Mỗi cá nhân cần cho phép mình được sai, được khác biệt, được thay đổi quan điểm và được bộc lộ những cảm xúc không hoàn hảo. Họ cũng cần hiểu rằng không phải mọi sự hiểu lầm đều có thể giải quyết, không phải mọi lời chỉ trích đều cần được đáp trả và không phải mọi người đều phải đồng tình với lựa chọn của mình. Bên cạnh đó, gia đình, nhà trường và xã hội cần tạo ra những không gian đối thoại an toàn hơn, nơi người trẻ được quyền đặt câu hỏi, bày tỏ sự bất đồng và chịu trách nhiệm về quan điểm của mình mà không phải đối diện với sự miệt thị hay loại trừ. Một xã hội lành mạnh không phải là xã hội không có phán xét, mà là xã hội biết giới hạn sự phán xét, tôn trọng phẩm giá cá nhân và chấp nhận rằng bất đồng không đồng nghĩa với thù địch.
