Người ta, vốn dĩ đã quen nhìn tự lập như một năng lực sinh tồn, một trạng thái độc lập về tài chính, hay khả năng tự đưa ra quyết định mà không cần điểm tựa từ người khác. Thế nhưng, nếu chỉ dừng lại ở căn cước vật lý và hành vi ấy, tự lập chẳng qua chỉ là một lớp vỏ bọc kiên cố của sự cô lập. Nhìn từ chiều sâu của tâm lý học Adler, tự lập chân chính mang một bản chất lớn lao hơn rất nhiều. Đó là cuộc vượt thoát để thoát khỏi bản tính ích kỷ, là hành trình tách mình ra khỏi những suy nghĩ ảo vọng về vị trí trung tâm của chính mình để dịch chuyển trọng tâm sinh mệnh hướng về “cảm thức cộng đồng”.
Sự ích kỷ ở đây không đơn thuần là việc một cá nhân ưu tiên nhu cầu của bản thân hay xem nhẹ lợi ích của đồng loại theo lối hành vi ích kỷ thông thường. Đáng sợ hơn, nó là một dạng thức tư duy bám rễ sâu trong vô thức, nơi con người đặt mình ở vị trí trung tâm của vũ trụ, xem cái “tôi”, cái “ngã” của mình là hệ quy chiếu duy nhất để đo lường mọi giá trị xung quanh.Quan điểm “trung tâm luận” này biến thế giới thành một bức tranh mà trong đó, cá nhân là nhân vật chính, còn vạn vật và những người xung quanh chỉ là những nhân vật nền, là công cụ hoặc là khán giả cho vở kịch của riêng họ. Khi một người còn chìm đắm trong ảo vọng rằng “mình là cái rốn của vũ trụ”, họ sẽ nhìn nhận mọi sự kiện xảy ra theo cách nó phục vụ hay gây hại cho cái tôi của mình. Họ đòi hỏi thế giới phải vận hành theo ý họ, mong cầu sự công nhận tuyệt đối và rơi vào bi kịch của sự bất mãn triền miên khi thực tế từ chối thỏa mãn ảo tưởng đó.Chính quan điểm “trung tâm luận” này là rào cản lớn nhất, một bức tường thành kiên cố ngăn chặn con người tiến tới “cảm thức cộng đồng”. Làm sao ta có thể kết nối sâu sắc với người khác khi trong tâm trí ta, họ chỉ tồn tại để làm nền cho sự vĩ đại hay nỗi đau khổ của ta? Một cái tôi phình đại, chứa đầy những ảo vọng về vị trí độc tôn của mình, thực chất là một cái tôi vô cùng yếu ớt. Nó sợ hãi sự lãng quên, sợ hãi việc không được chú ý, và do đó, nó không bao giờ dám tự lập một cách đúng nghĩa. Nó luôn bám chấp vào cái nhìn của người khác để định nghĩa chính mình.
Từ bước tra vấn về bản chất của cái ngã, ta hiểu sâu sắc hơn rằng sự lập thực chất là chống lại chính mình. Đây không phải là hành trình xây dựng một pháo đài bất khả xâm phạm để bảo vệ cái tôi, mà ngược lại, đó là hành trình đập tan pháo đài ấy để giải phóng bản thân.Tự lập là tách mình khỏi những suy nghĩ ích kỷ và những ảo vọng xem mình là trung tâm của thế giới.Nói cách khác, tự lập không phải là khẳng định quyền lực của cái tôi đối với thế giới, mà là năng lực từ bỏ đặc quyền tưởng tượng của cái tôi đó. Khi một đứa trẻ lớn lên, hành động tự đi bằng đôi chân của mình là bước tự lập đầu tiên về thể xác. Nhưng để tự lập về tâm thức, người trưởng thành phải biết tách mình ra khỏi cái kén êm ấm của sự vị kỷ. Việc nhận ra mình không phải là trung tâm của vũ trụ, rằng thế giới này không quay quanh trục cảm xúc của mình, là một trải nghiệm đau đớn. Nó giống như một cuộc lưu đày tự nguyện, nơi con người bước ra khỏi ngai vàng ảo tưởng do chính mình dựng lên để đứng ngang hàng với vạn vật.Chống lại chính mình là chống lại xu hướng tự nhiên của bản năng luôn muốn thu vén, luôn muốn được chiều chuộng và tôn sùng. Khi bạn từ bỏ ảo vọng về vị trí độc tôn, bạn mới bắt đầu có khả năng tự chịu trách nhiệm hoàn toàn cho cuộc đời mình mà không đổ lỗi cho hoàn cảnh, không oán trách người khác vì đã không đối xử với bạn như một “vị vua”. Đó mới chính là điểm khởi đầu của sự tự lập đích thực, một trạng thái tự do nội tại khi không còn bị xiềng xích bởi chính cái tôi của mình.
Nếu tự lập đòi hỏi chúng ta phải thoát khỏi quan điểm “trung tâm luận”, thì câu hỏi tiếp theo được đặt ra trong tiến trình tra vấn này chính là: Điều gì có đủ sức mạnh để giúp chúng ta thực hiện cuộc bứt phá vĩ đại đó? Câu trả lời không nằm ở những lý thuyết khô khan, mà nằm ở một danh từ vừa quen thuộc vừa thiêng liêng: chính là “tình yêu”.Tuy nhiên, “tình yêu” ở đây cần phải được gột rửa khỏi những định nghĩa hạn hẹp thông thường. Nó không đơn thuần là tình yêu lứa đôi mang tính sở hữu, nơi hai cái tôi tìm đến nhau để thỏa mãn sự cô đơn hay để nhân đôi sự ích kỷ của mình. Tình yêu lứa đôi đôi khi chỉ là một dạng “trung tâm luận mở rộng” thành hai người. Tình yêu có khả năng giải thoát con người phải là cái gì rộng lớn hơn thế để đủ sức kéo con người ra khỏi cái “ngã”. Đó phải là tình yêu mang tính nhân loại, tình yêu giữa người với người, một thứ tình cảm vượt lên trên những toan tính cá nhân và những biên giới tự nhiên của huyết thống hay lợi ích
Khi yêu theo nghĩa rộng lớn này, con người ta mở rộng lòng mình để đón nhận “kẻ khác”. Từ “kẻ khác” ở đây đại diện cho tất cả những gì nằm ngoài phạm vi kiểm soát và lợi ích của cái tôi. Yêu là chấp nhận rời bỏ vị trí độc tôn, bước xuống khỏi kiệu hoa của sự kiêu hãnh để bước vào một cuộc đồng hành và thấu hiểu. Trong cuộc đồng hành đó, ta không còn xem mình là chủ thể duy nhất còn người khác là khách thể. Ta học cách nhìn thế giới bằng đôi mắt của người khác, lắng nghe bằng tai của người khác, và cảm nhận bằng trái tim của người khác. Tình yêu chính là chiếc cầu nối giúp ta học cách “đón nhận” một cách vô điều kiện.
Hành trình tự lập thông qua tình yêu dịch chuyển con người đến một trạng thái cao hơn: “đón nhận thế giới”. Khái niệm “thế giới” ở đây không phải là một danh từ địa lý trừu tượng, mà là nhân loại rộng lớn với tất cả sự đa dạng, phức tạp và thậm chí là mâu thuẫn của nó.Chính phần nhân loại thuộc về cái “không” ấy, những người không liên quan đến ta, không mang lại lợi ích cho ta, không hiểu ta, và không giống ta, mới chính là thử thách tối thượng. Nó là hòn đá thử vàng để con người phá vỡ giới hạn chật hẹp của cái “tôi” trung tâm và bước ra phạm vi “cả cộng đồng và nhân loại”.Dễ dàng làm sao khi ta yêu thương và đón nhận những gì quen thuộc, những gì thuộc về ta hay giống ta. Sự đón nhận đó thực chất vẫn là một biểu hiện của cái tôi mở rộng. Chỉ khi ta đối mặt với cái “không” – với những nghịch lý, những sự khác biệt, thậm chí là những sự đối lập – mà ta vẫn có thể mở lòng đón nhận, lúc đó cái tôi mới thực sự bị khuất phục. Đón nhận cái không giống mình chính là bằng chứng cho thấy ta đã không còn xem mình là chuẩn mực duy nhất của thế giới. Ta chấp nhận rằng sự tồn tại của người khác là độc lập và có giá trị tự thân, chứ không phải tồn tại để làm vừa lòng ta.
Một hành trình bóc tách bản thân, vượt qua ảo vọng trung tâm luận bằng sức mạnh của tình yêu và sự đón nhận thế giới, cuối cùng sẽ dẫn ta đến cái đích hướng tới là “cảm thức cộng đồng”. Đây đồng thời là khái niệm then chốt trong hệ thống tâm lý học của Alfred Adler. Theo Adler, “cảm thức cộng đồng” không phải là một cảm giác thuộc về một hội nhóm cụ thể mang tính hình thức, mà là nhận thức sâu sắc của con người về chính cộng đồng rộng lớn mà mình “thuộc về”. Đó là cái nhìn thấu suốt rằng ta là một phần của chỉnh thể nhân loại, một mắt xích nhỏ bé nhưng không thể tách rời trong chuỗi xích của sự sống. Một người tự lập có cảm thức cộng đồng sẽ không nói: “Tôi không cần ai cả”. Thay vào đó, họ hiểu rằng: “Tôi tự chịu trách nhiệm về cuộc đời mình để trở thành một phần hữu ích cho tất cả mọi người”. Lúc này, tự lập và hòa nhập không còn là hai khái niệm đối lập, mà chúng hòa quyện vào nhau làm một. Tự lập là để hiến dâng, và hiến dâng là biểu hiện cao nhất của một cá nhân tự lập.Con người chỉ thực sự tìm thấy vị trí chân chính của mình khi họ ngừng tìm kiếm vị trí độc tôn. Trớ trêu thay, khi ta cố chấp giữ lấy ảo vọng mình là trung tâm, ta trở nên nhỏ bé và lạc lõng trong sự cô đơn cùng cực. Nhưng khi ta dũng cảm đập tan ảo tưởng đó, tách mình khỏi những suy nghĩ ích kỷ để đón nhận nhân loại bằng một tình yêu rộng lớn, ta lại thấy mình có mặt trong tất cả, dòng máu của ta hòa cùng dòng chảy của cộng đồng.Hành trình tự lập, vì vậy, không phải là một con đường hướng nội ích kỷ nhằm đánh bóng cái tôi cá nhân. Đó là một đại lộ hướng ngoại, nơi con người đi xuyên qua chính mình, dùng tình yêu làm động lực để phá vỡ vỏ kén trung tâm luận, bước những bước đi vững chãi vào lòng thế giới, để sống, để thấu hiểu và để thuộc về.
Sự ích kỷ ở đây không đơn thuần là việc một cá nhân ưu tiên nhu cầu của bản thân hay xem nhẹ lợi ích của đồng loại theo lối hành vi ích kỷ thông thường. Đáng sợ hơn, nó là một dạng thức tư duy bám rễ sâu trong vô thức, nơi con người đặt mình ở vị trí trung tâm của vũ trụ, xem cái “tôi”, cái “ngã” của mình là hệ quy chiếu duy nhất để đo lường mọi giá trị xung quanh.Quan điểm “trung tâm luận” này biến thế giới thành một bức tranh mà trong đó, cá nhân là nhân vật chính, còn vạn vật và những người xung quanh chỉ là những nhân vật nền, là công cụ hoặc là khán giả cho vở kịch của riêng họ. Khi một người còn chìm đắm trong ảo vọng rằng “mình là cái rốn của vũ trụ”, họ sẽ nhìn nhận mọi sự kiện xảy ra theo cách nó phục vụ hay gây hại cho cái tôi của mình. Họ đòi hỏi thế giới phải vận hành theo ý họ, mong cầu sự công nhận tuyệt đối và rơi vào bi kịch của sự bất mãn triền miên khi thực tế từ chối thỏa mãn ảo tưởng đó.Chính quan điểm “trung tâm luận” này là rào cản lớn nhất, một bức tường thành kiên cố ngăn chặn con người tiến tới “cảm thức cộng đồng”. Làm sao ta có thể kết nối sâu sắc với người khác khi trong tâm trí ta, họ chỉ tồn tại để làm nền cho sự vĩ đại hay nỗi đau khổ của ta? Một cái tôi phình đại, chứa đầy những ảo vọng về vị trí độc tôn của mình, thực chất là một cái tôi vô cùng yếu ớt. Nó sợ hãi sự lãng quên, sợ hãi việc không được chú ý, và do đó, nó không bao giờ dám tự lập một cách đúng nghĩa. Nó luôn bám chấp vào cái nhìn của người khác để định nghĩa chính mình.
Từ bước tra vấn về bản chất của cái ngã, ta hiểu sâu sắc hơn rằng sự lập thực chất là chống lại chính mình. Đây không phải là hành trình xây dựng một pháo đài bất khả xâm phạm để bảo vệ cái tôi, mà ngược lại, đó là hành trình đập tan pháo đài ấy để giải phóng bản thân.Tự lập là tách mình khỏi những suy nghĩ ích kỷ và những ảo vọng xem mình là trung tâm của thế giới.Nói cách khác, tự lập không phải là khẳng định quyền lực của cái tôi đối với thế giới, mà là năng lực từ bỏ đặc quyền tưởng tượng của cái tôi đó. Khi một đứa trẻ lớn lên, hành động tự đi bằng đôi chân của mình là bước tự lập đầu tiên về thể xác. Nhưng để tự lập về tâm thức, người trưởng thành phải biết tách mình ra khỏi cái kén êm ấm của sự vị kỷ. Việc nhận ra mình không phải là trung tâm của vũ trụ, rằng thế giới này không quay quanh trục cảm xúc của mình, là một trải nghiệm đau đớn. Nó giống như một cuộc lưu đày tự nguyện, nơi con người bước ra khỏi ngai vàng ảo tưởng do chính mình dựng lên để đứng ngang hàng với vạn vật.Chống lại chính mình là chống lại xu hướng tự nhiên của bản năng luôn muốn thu vén, luôn muốn được chiều chuộng và tôn sùng. Khi bạn từ bỏ ảo vọng về vị trí độc tôn, bạn mới bắt đầu có khả năng tự chịu trách nhiệm hoàn toàn cho cuộc đời mình mà không đổ lỗi cho hoàn cảnh, không oán trách người khác vì đã không đối xử với bạn như một “vị vua”. Đó mới chính là điểm khởi đầu của sự tự lập đích thực, một trạng thái tự do nội tại khi không còn bị xiềng xích bởi chính cái tôi của mình.
Nếu tự lập đòi hỏi chúng ta phải thoát khỏi quan điểm “trung tâm luận”, thì câu hỏi tiếp theo được đặt ra trong tiến trình tra vấn này chính là: Điều gì có đủ sức mạnh để giúp chúng ta thực hiện cuộc bứt phá vĩ đại đó? Câu trả lời không nằm ở những lý thuyết khô khan, mà nằm ở một danh từ vừa quen thuộc vừa thiêng liêng: chính là “tình yêu”.Tuy nhiên, “tình yêu” ở đây cần phải được gột rửa khỏi những định nghĩa hạn hẹp thông thường. Nó không đơn thuần là tình yêu lứa đôi mang tính sở hữu, nơi hai cái tôi tìm đến nhau để thỏa mãn sự cô đơn hay để nhân đôi sự ích kỷ của mình. Tình yêu lứa đôi đôi khi chỉ là một dạng “trung tâm luận mở rộng” thành hai người. Tình yêu có khả năng giải thoát con người phải là cái gì rộng lớn hơn thế để đủ sức kéo con người ra khỏi cái “ngã”. Đó phải là tình yêu mang tính nhân loại, tình yêu giữa người với người, một thứ tình cảm vượt lên trên những toan tính cá nhân và những biên giới tự nhiên của huyết thống hay lợi ích
Khi yêu theo nghĩa rộng lớn này, con người ta mở rộng lòng mình để đón nhận “kẻ khác”. Từ “kẻ khác” ở đây đại diện cho tất cả những gì nằm ngoài phạm vi kiểm soát và lợi ích của cái tôi. Yêu là chấp nhận rời bỏ vị trí độc tôn, bước xuống khỏi kiệu hoa của sự kiêu hãnh để bước vào một cuộc đồng hành và thấu hiểu. Trong cuộc đồng hành đó, ta không còn xem mình là chủ thể duy nhất còn người khác là khách thể. Ta học cách nhìn thế giới bằng đôi mắt của người khác, lắng nghe bằng tai của người khác, và cảm nhận bằng trái tim của người khác. Tình yêu chính là chiếc cầu nối giúp ta học cách “đón nhận” một cách vô điều kiện.
Hành trình tự lập thông qua tình yêu dịch chuyển con người đến một trạng thái cao hơn: “đón nhận thế giới”. Khái niệm “thế giới” ở đây không phải là một danh từ địa lý trừu tượng, mà là nhân loại rộng lớn với tất cả sự đa dạng, phức tạp và thậm chí là mâu thuẫn của nó.Chính phần nhân loại thuộc về cái “không” ấy, những người không liên quan đến ta, không mang lại lợi ích cho ta, không hiểu ta, và không giống ta, mới chính là thử thách tối thượng. Nó là hòn đá thử vàng để con người phá vỡ giới hạn chật hẹp của cái “tôi” trung tâm và bước ra phạm vi “cả cộng đồng và nhân loại”.Dễ dàng làm sao khi ta yêu thương và đón nhận những gì quen thuộc, những gì thuộc về ta hay giống ta. Sự đón nhận đó thực chất vẫn là một biểu hiện của cái tôi mở rộng. Chỉ khi ta đối mặt với cái “không” – với những nghịch lý, những sự khác biệt, thậm chí là những sự đối lập – mà ta vẫn có thể mở lòng đón nhận, lúc đó cái tôi mới thực sự bị khuất phục. Đón nhận cái không giống mình chính là bằng chứng cho thấy ta đã không còn xem mình là chuẩn mực duy nhất của thế giới. Ta chấp nhận rằng sự tồn tại của người khác là độc lập và có giá trị tự thân, chứ không phải tồn tại để làm vừa lòng ta.
Một hành trình bóc tách bản thân, vượt qua ảo vọng trung tâm luận bằng sức mạnh của tình yêu và sự đón nhận thế giới, cuối cùng sẽ dẫn ta đến cái đích hướng tới là “cảm thức cộng đồng”. Đây đồng thời là khái niệm then chốt trong hệ thống tâm lý học của Alfred Adler. Theo Adler, “cảm thức cộng đồng” không phải là một cảm giác thuộc về một hội nhóm cụ thể mang tính hình thức, mà là nhận thức sâu sắc của con người về chính cộng đồng rộng lớn mà mình “thuộc về”. Đó là cái nhìn thấu suốt rằng ta là một phần của chỉnh thể nhân loại, một mắt xích nhỏ bé nhưng không thể tách rời trong chuỗi xích của sự sống. Một người tự lập có cảm thức cộng đồng sẽ không nói: “Tôi không cần ai cả”. Thay vào đó, họ hiểu rằng: “Tôi tự chịu trách nhiệm về cuộc đời mình để trở thành một phần hữu ích cho tất cả mọi người”. Lúc này, tự lập và hòa nhập không còn là hai khái niệm đối lập, mà chúng hòa quyện vào nhau làm một. Tự lập là để hiến dâng, và hiến dâng là biểu hiện cao nhất của một cá nhân tự lập.Con người chỉ thực sự tìm thấy vị trí chân chính của mình khi họ ngừng tìm kiếm vị trí độc tôn. Trớ trêu thay, khi ta cố chấp giữ lấy ảo vọng mình là trung tâm, ta trở nên nhỏ bé và lạc lõng trong sự cô đơn cùng cực. Nhưng khi ta dũng cảm đập tan ảo tưởng đó, tách mình khỏi những suy nghĩ ích kỷ để đón nhận nhân loại bằng một tình yêu rộng lớn, ta lại thấy mình có mặt trong tất cả, dòng máu của ta hòa cùng dòng chảy của cộng đồng.Hành trình tự lập, vì vậy, không phải là một con đường hướng nội ích kỷ nhằm đánh bóng cái tôi cá nhân. Đó là một đại lộ hướng ngoại, nơi con người đi xuyên qua chính mình, dùng tình yêu làm động lực để phá vỡ vỏ kén trung tâm luận, bước những bước đi vững chãi vào lòng thế giới, để sống, để thấu hiểu và để thuộc về.
