Trong hành trình tồn tại và phát triển của nhân loại, không phải mọi sự thật đều được đón nhận ngay tại thời điểm nó xuất hiện. Có những sự thật bị che khuất bởi định kiến, quyền lực, lợi ích cộng đồng hoặc những giới hạn trong nhận thức của con người. Thậm chí, có những trải nghiệm đau đớn mà người trong cuộc không được phép cất lên tiếng nói, những góc khuất của hiện thực mà xã hội chưa sẵn sàng đối diện. Câu chuyện về “Nhật ký Vũ Hán” của nhà văn Trung Quốc Fang Fang trong đại dịch COVID-19 là một trường hợp tiêu biểu. Bằng việc ghi chép những gì diễn ra tại thành phố Vũ Hán trong thời gian phong tỏa, nhà văn đã đưa đến công chúng những trải nghiệm chân thực về nỗi sợ hãi, mất mát, bất lực và những bất cập trong đời sống xã hội. Tuy nhiên, chính sự lựa chọn ghi lại hiện thực ấy lại khiến bà vấp phải những tranh cãi gay gắt, thậm chí bị một bộ phận dư luận gọi là “kẻ phản bội”. Từ câu chuyện này, có thể đặt ra một vấn đề sâu sắc về bản chất và sứ mệnh của văn học: có những vùng hiện thực mà ngay tại thời điểm nó xảy ra, con người chưa đủ khả năng hoặc chưa sẵn sàng chấp nhận, bởi vậy, sự thật trong văn chương không chỉ cần được phản ánh mà đôi khi còn phải trải qua phép thử khắc nghiệt của thời gian.
Hiện thực không phải lúc nào cũng là một chỉnh thể được con người tiếp nhận một cách thống nhất. Cùng một sự kiện, nhưng những cá nhân và cộng đồng khác nhau có thể có những cách nhìn nhận, đánh giá hoàn toàn khác nhau. Đặc biệt, trong những biến cố lớn như chiến tranh, dịch bệnh hay khủng hoảng chính trị, sự thật thường tồn tại trong nhiều tầng diện: sự thật của những con số thống kê, sự thật của những quyết định quản lí, sự thật của đời sống cộng đồng và cả những sự thật riêng tư trong trải nghiệm của từng con người. Một sự kiện có thể được nhìn nhận như chiến thắng ở góc độ lịch sử, nhưng đồng thời lại là bi kịch đối với những cá nhân phải gánh chịu mất mát. Một xã hội có thể muốn lưu giữ hình ảnh về tinh thần đoàn kết và sự kiên cường, nhưng điều đó không có nghĩa là những nỗi đau, sai lầm hay bất cập trong quá trình ứng phó với biến cố không tồn tại.
Chính vì vậy, những sự thật không phù hợp với cách nhìn nhận phổ biến đôi khi dễ bị phủ nhận, né tránh hoặc thậm chí bị xem là mối đe dọa đối với một hệ thống niềm tin đã được xác lập. Con người thường có xu hướng lựa chọn những điều khiến mình cảm thấy an toàn, củng cố niềm tin sẵn có và bảo vệ hình ảnh mà mình muốn tin tưởng. Khi một sự thật xuất hiện nhưng lại làm lung lay những niềm tin ấy, phản ứng đầu tiên không phải lúc nào cũng là tiếp nhận và đối thoại, mà có thể là phản kháng, phủ nhận và tìm cách loại bỏ tiếng nói khác biệt. Đặc biệt, trong những hoàn cảnh xã hội nhạy cảm, việc nói ra sự thật đôi khi bị đánh đồng với hành vi gây tổn hại đến danh dự cộng đồng hoặc đi ngược lại lợi ích chung.
Câu chuyện về Nhật ký Vũ Hán của Fang Fang cho thấy rõ sự phức tạp ấy. Trong thời gian thành phố Vũ Hán bị phong tỏa vì COVID-19, nhà văn đã sử dụng hình thức nhật ký để ghi lại những quan sát và trải nghiệm của mình về đời sống trong đại dịch. Những trang viết không chỉ phản ánh không khí căng thẳng, nỗi cô độc, sự mất mát của người dân mà còn đề cập đến những bất cập và những vấn đề gây tranh luận trong quá trình ứng phó với dịch bệnh. Điều đáng chú ý là những ghi chép ấy không đơn thuần là sự tái hiện một sự kiện y tế toàn cầu, mà còn là tiếng nói từ bên trong một cộng đồng đang phải trải qua biến cố. Đó là những trải nghiệm mang tính cá nhân nhưng đồng thời chứa đựng giá trị chứng tích của một thời đại. Tuy nhiên, khi được đưa ra khỏi phạm vi tiếp nhận ban đầu và xuất hiện trước công chúng quốc tế, những trang nhật ký lại trở thành đối tượng của nhiều cách diễn giải đối lập. Một bộ phận độc giả nhìn nhận tác phẩm như một tư liệu có giá trị về những trải nghiệm đời thường trong đại dịch, trong khi đó, một bộ phận khác lo ngại rằng việc công bố những mặt trái và bất cập của sự kiện sẽ tạo điều kiện cho thế giới bên ngoài có cái nhìn tiêu cực về đất nước họ. Từ đó, câu chuyện của Fang Fang không còn chỉ xoay quanh việc một nhà văn ghi chép những gì mình chứng kiến, mà trở thành cuộc tranh luận về ranh giới giữa sự thật cá nhân, trách nhiệm cộng đồng, lòng yêu nước và quyền được lên tiếng.
Sau cùng, câu chuyện ấy cũng gợi nhắc chúng ta rằng sự thật không phải lúc nào cũng được đón nhận. Đôi khi, con người ta lo sợ sự thật như những kí ức đau buồn cũ có thể trỗi dậy. Văn học vì thế không chỉ là phương tiện phản chiếu hiện thực mà còn là nơi lưu giữ những điều hiện thực chưa kịp thừa nhận, những tiếng nói chưa được lắng nghe và những ký ức chưa thể gọi thành tên. Bởi một nền văn học chân chính không chỉ có trách nhiệm kể lại những gì con người muốn nhớ, mà còn phải can đảm lưu giữ cả những gì con người từng muốn quên. Và đôi khi, điều mà thời đại chưa thể chấp nhận lại chính là điều mà các thế hệ tương lai cần được biết để hiểu đầy đủ hơn về quá khứ, về xã hội và về chính con người.
Hiện thực không phải lúc nào cũng là một chỉnh thể được con người tiếp nhận một cách thống nhất. Cùng một sự kiện, nhưng những cá nhân và cộng đồng khác nhau có thể có những cách nhìn nhận, đánh giá hoàn toàn khác nhau. Đặc biệt, trong những biến cố lớn như chiến tranh, dịch bệnh hay khủng hoảng chính trị, sự thật thường tồn tại trong nhiều tầng diện: sự thật của những con số thống kê, sự thật của những quyết định quản lí, sự thật của đời sống cộng đồng và cả những sự thật riêng tư trong trải nghiệm của từng con người. Một sự kiện có thể được nhìn nhận như chiến thắng ở góc độ lịch sử, nhưng đồng thời lại là bi kịch đối với những cá nhân phải gánh chịu mất mát. Một xã hội có thể muốn lưu giữ hình ảnh về tinh thần đoàn kết và sự kiên cường, nhưng điều đó không có nghĩa là những nỗi đau, sai lầm hay bất cập trong quá trình ứng phó với biến cố không tồn tại.
Chính vì vậy, những sự thật không phù hợp với cách nhìn nhận phổ biến đôi khi dễ bị phủ nhận, né tránh hoặc thậm chí bị xem là mối đe dọa đối với một hệ thống niềm tin đã được xác lập. Con người thường có xu hướng lựa chọn những điều khiến mình cảm thấy an toàn, củng cố niềm tin sẵn có và bảo vệ hình ảnh mà mình muốn tin tưởng. Khi một sự thật xuất hiện nhưng lại làm lung lay những niềm tin ấy, phản ứng đầu tiên không phải lúc nào cũng là tiếp nhận và đối thoại, mà có thể là phản kháng, phủ nhận và tìm cách loại bỏ tiếng nói khác biệt. Đặc biệt, trong những hoàn cảnh xã hội nhạy cảm, việc nói ra sự thật đôi khi bị đánh đồng với hành vi gây tổn hại đến danh dự cộng đồng hoặc đi ngược lại lợi ích chung.
Câu chuyện về Nhật ký Vũ Hán của Fang Fang cho thấy rõ sự phức tạp ấy. Trong thời gian thành phố Vũ Hán bị phong tỏa vì COVID-19, nhà văn đã sử dụng hình thức nhật ký để ghi lại những quan sát và trải nghiệm của mình về đời sống trong đại dịch. Những trang viết không chỉ phản ánh không khí căng thẳng, nỗi cô độc, sự mất mát của người dân mà còn đề cập đến những bất cập và những vấn đề gây tranh luận trong quá trình ứng phó với dịch bệnh. Điều đáng chú ý là những ghi chép ấy không đơn thuần là sự tái hiện một sự kiện y tế toàn cầu, mà còn là tiếng nói từ bên trong một cộng đồng đang phải trải qua biến cố. Đó là những trải nghiệm mang tính cá nhân nhưng đồng thời chứa đựng giá trị chứng tích của một thời đại. Tuy nhiên, khi được đưa ra khỏi phạm vi tiếp nhận ban đầu và xuất hiện trước công chúng quốc tế, những trang nhật ký lại trở thành đối tượng của nhiều cách diễn giải đối lập. Một bộ phận độc giả nhìn nhận tác phẩm như một tư liệu có giá trị về những trải nghiệm đời thường trong đại dịch, trong khi đó, một bộ phận khác lo ngại rằng việc công bố những mặt trái và bất cập của sự kiện sẽ tạo điều kiện cho thế giới bên ngoài có cái nhìn tiêu cực về đất nước họ. Từ đó, câu chuyện của Fang Fang không còn chỉ xoay quanh việc một nhà văn ghi chép những gì mình chứng kiến, mà trở thành cuộc tranh luận về ranh giới giữa sự thật cá nhân, trách nhiệm cộng đồng, lòng yêu nước và quyền được lên tiếng.
Sau cùng, câu chuyện ấy cũng gợi nhắc chúng ta rằng sự thật không phải lúc nào cũng được đón nhận. Đôi khi, con người ta lo sợ sự thật như những kí ức đau buồn cũ có thể trỗi dậy. Văn học vì thế không chỉ là phương tiện phản chiếu hiện thực mà còn là nơi lưu giữ những điều hiện thực chưa kịp thừa nhận, những tiếng nói chưa được lắng nghe và những ký ức chưa thể gọi thành tên. Bởi một nền văn học chân chính không chỉ có trách nhiệm kể lại những gì con người muốn nhớ, mà còn phải can đảm lưu giữ cả những gì con người từng muốn quên. Và đôi khi, điều mà thời đại chưa thể chấp nhận lại chính là điều mà các thế hệ tương lai cần được biết để hiểu đầy đủ hơn về quá khứ, về xã hội và về chính con người.
