Con người từ lâu vẫn tự hào về khả năng yêu thương, đồng cảm và xây dựng những cộng đồng bền chặt. Thế nhưng, nghịch lý cay đắng của lịch sử và đời sống hiện đại cho thấy: chính những phẩm chất từng giúp loài người tồn tại lại có thể trở thành cội nguồn của bạo lực, hận thù và sự phi nhân hóa. Trong Thiện, ác và smartphone, Đặng Hoàng Giang đã chỉ ra một sự thật không dễ chấp nhận: cái ác không chỉ sinh ra từ lòng thù hằn cá nhân, mà còn nảy mầm từ bản năng bảo vệ bầy đàn - một cơ chế tiến hóa sâu thẳm trong bản chất con người. Hiệu ứng bầy đàn, vì thế, không chỉ là hiện tượng xã hội, mà là lăng kính phơi bày mối quan hệ mong manh giữa cái thiện và cái ác trong chính mỗi con người.
Theo góc nhìn tiến hóa, con người là sinh vật bầy đàn. Cá nhân không thể tồn tại nếu bị tách khỏi cộng đồng, và vì vậy, việc nhận diện “người cùng phe” trở thành một kỹ năng sinh tồn. Ngôn ngữ, tín ngưỡng, trang phục, giá trị đạo đức – tất cả đều là những dấu hiệu để xác định “ta” và “họ”. Khi đối diện với kẻ không thuộc về bầy đàn, não bộ lập tức kích hoạt cơ chế cảnh giác, coi đó là mối đe dọa tiềm tàng. Ban đầu, đó chỉ là phản xạ tự vệ. Nhưng khi xã hội trở nên phức tạp, cơ chế này bị đẩy xa hơn: từ dè chừng chuyển sang loại trừ, từ khác biệt chuyển thành thù địch. Đặng Hoàng Giang gọi đó là quá trình “demonization” - biến kẻ khác thành quỷ dữ.
Ở đây, điều đáng sợ không nằm ở sự khác biệt, mà nằm ở cách con người đối xử với sự khác biệt ấy. Để vượt qua rào cản đạo đức khi làm hại đồng loại, con người phải tước bỏ tính người của đối phương. Khi kẻ khác bị miêu tả là dã thú, vô đạo đức, đồi bại hay nguy hiểm, việc chà đạp họ trở nên dễ dàng hơn. Giết một “con quỷ” luôn nhẹ tay hơn giết một con người. Đó là con đường ngắn nhất để lương tâm được ru ngủ, để bạo lực khoác lên mình chiếc áo chính nghĩa.
Điều oái oăm nằm ở chỗ: sự phi nhân hóa ấy không xuất phát từ lòng ác thuần túy, mà từ lòng trung thành và yêu thương dành cho bầy đàn của chính mình. Con người sẵn sàng làm điều tàn nhẫn không phải vì ghét bỏ nhân loại, mà vì muốn bảo vệ gia đình, tôn giáo, quốc gia hay hệ giá trị mà mình tin là đúng. Chính vì thế, cái ác trong lịch sử thường không mang gương mặt của quỷ dữ, mà mang gương mặt của những con người tin rằng mình đang làm điều cần thiết. Hiệu ứng bầy đàn đã khiến đạo đức trở thành thứ linh hoạt, thay đổi tùy theo ranh giới “ta - họ”. Thực tế đời sống cung cấp vô số minh chứng cho cơ chế này. Khi một người đàn ông ngoại tình, một bộ phận không nhỏ phụ nữ sẵn sàng đổ mọi tội lỗi lên “kẻ thứ ba”, trong khi bảo vệ tuyệt đối người chồng của mình như một nạn nhân bị cám dỗ. Ở đây, bầy đàn không còn là quốc gia hay tôn giáo, mà là gia đình - đơn vị nhỏ nhất của xã hội. Lòng trung thành với bầy đàn khiến lý trí bị bóp méo, khiến công bằng đạo đức bị hy sinh để bảo vệ “người của mình”. Điều tương tự diễn ra ở quy mô lớn hơn trong chủ nghĩa dân tộc cực đoan, khi lòng yêu nước bị đẩy đến mức biến các quốc gia khác thành kẻ thù tuyệt đối, đáng bị sỉ nhục, lên án và tiêu diệt.
Trong kỷ nguyên số, hiệu ứng bầy đàn không những không suy giảm mà còn được khuếch đại mạnh mẽ. Mạng xã hội tạo ra những “bầy đàn ảo” - nơi con người tập hợp quanh các quan điểm, niềm tin và cảm xúc giống nhau. Thuật toán ưu tiên những nội dung củng cố định kiến sẵn có, khiến con người ngày càng bị nhốt chặt trong “buồng dội âm” của chính mình. Khi đó, việc công kích, sỉ nhục hay hủy hoại danh dự kẻ khác trở thành hành động tập thể, được hợp thức hóa bởi cảm giác “mình không đơn độc”. Thanh kiếm không còn vung trên chiến trường, mà vung trên bàn phím. Và máu không còn đổ ra, nhưng nhân phẩm thì bị xé nát từng ngày.
Từ góc độ này, đoạn trích của Đặng Hoàng Giang đặt ra một câu hỏi nhức nhối về bản chất con người: liệu con người có thực sự thiện lương, hay cái thiện chỉ tồn tại trong phạm vi bầy đàn của mình? Khi tình yêu dành cho “chúng ta” kéo theo sự thù ghét với “họ”, thì ranh giới giữa bảo vệ và tàn nhẫn trở nên mong manh đến đáng sợ. Con người không sinh ra đã ác, nhưng lại mang trong mình đầy đủ điều kiện để trở nên ác nếu thiếu đi sự tự vấn và kiểm soát.
Tuy nhiên, việc nhận diện bản năng bầy đàn không nhằm biện minh cho cái ác, mà để cảnh tỉnh con người. Nếu cái ác có nguồn gốc tiến hóa, thì trách nhiệm đạo đức của con người hiện đại là vượt lên trên bản năng ấy bằng lý trí và lòng nhân ái có ý thức. Văn minh không nằm ở việc xóa bỏ bầy đàn – điều bất khả – mà ở khả năng mở rộng vòng tròn đạo đức, nhìn kẻ khác không chỉ như “người ngoài”, mà như những con người có giá trị ngang bằng. Chỉ khi con người dám nghi ngờ chính phe mình, dám đặt câu hỏi về niềm tin của bầy đàn, xã hội mới tránh được vòng lặp của thù hận và bạo lực.
Bởi vậy chúng ta cần cất cao lời cảnh báo sâu sắc về trách nhiệm cá nhân trong thời đại tập thể hóa cảm xúc. Hiểu được hiệu ứng bầy đàn không khiến con người trở nên hoài nghi hay bi quan, mà giúp ta tỉnh táo hơn trước những cơn phẫn nộ tập thể, những lời kêu gọi nhân danh chính nghĩa. Bởi lẽ, lịch sử đã chứng minh: khi con người ngừng coi kẻ khác là con người, thảm họa chỉ còn là vấn đề thời gian. Cuối cùng, bản chất con người không thuần thiện cũng không thuần ác. Con người là sinh thể mang trong mình khả năng yêu thương sâu sắc và cũng mang sẵn mầm mống tàn nhẫn. Hiệu ứng bầy đàn chỉ ra rằng: cái ác thường không đến từ kẻ cô độc, mà từ đám đông tin rằng mình đúng. Vì thế, điều làm nên phẩm giá con người không phải là việc đứng về phe nào, mà là khả năng giữ được nhân tính ngay cả khi bầy đàn thúc giục ta quay lưng lại với nó.
Theo góc nhìn tiến hóa, con người là sinh vật bầy đàn. Cá nhân không thể tồn tại nếu bị tách khỏi cộng đồng, và vì vậy, việc nhận diện “người cùng phe” trở thành một kỹ năng sinh tồn. Ngôn ngữ, tín ngưỡng, trang phục, giá trị đạo đức – tất cả đều là những dấu hiệu để xác định “ta” và “họ”. Khi đối diện với kẻ không thuộc về bầy đàn, não bộ lập tức kích hoạt cơ chế cảnh giác, coi đó là mối đe dọa tiềm tàng. Ban đầu, đó chỉ là phản xạ tự vệ. Nhưng khi xã hội trở nên phức tạp, cơ chế này bị đẩy xa hơn: từ dè chừng chuyển sang loại trừ, từ khác biệt chuyển thành thù địch. Đặng Hoàng Giang gọi đó là quá trình “demonization” - biến kẻ khác thành quỷ dữ.
Ở đây, điều đáng sợ không nằm ở sự khác biệt, mà nằm ở cách con người đối xử với sự khác biệt ấy. Để vượt qua rào cản đạo đức khi làm hại đồng loại, con người phải tước bỏ tính người của đối phương. Khi kẻ khác bị miêu tả là dã thú, vô đạo đức, đồi bại hay nguy hiểm, việc chà đạp họ trở nên dễ dàng hơn. Giết một “con quỷ” luôn nhẹ tay hơn giết một con người. Đó là con đường ngắn nhất để lương tâm được ru ngủ, để bạo lực khoác lên mình chiếc áo chính nghĩa.
Điều oái oăm nằm ở chỗ: sự phi nhân hóa ấy không xuất phát từ lòng ác thuần túy, mà từ lòng trung thành và yêu thương dành cho bầy đàn của chính mình. Con người sẵn sàng làm điều tàn nhẫn không phải vì ghét bỏ nhân loại, mà vì muốn bảo vệ gia đình, tôn giáo, quốc gia hay hệ giá trị mà mình tin là đúng. Chính vì thế, cái ác trong lịch sử thường không mang gương mặt của quỷ dữ, mà mang gương mặt của những con người tin rằng mình đang làm điều cần thiết. Hiệu ứng bầy đàn đã khiến đạo đức trở thành thứ linh hoạt, thay đổi tùy theo ranh giới “ta - họ”. Thực tế đời sống cung cấp vô số minh chứng cho cơ chế này. Khi một người đàn ông ngoại tình, một bộ phận không nhỏ phụ nữ sẵn sàng đổ mọi tội lỗi lên “kẻ thứ ba”, trong khi bảo vệ tuyệt đối người chồng của mình như một nạn nhân bị cám dỗ. Ở đây, bầy đàn không còn là quốc gia hay tôn giáo, mà là gia đình - đơn vị nhỏ nhất của xã hội. Lòng trung thành với bầy đàn khiến lý trí bị bóp méo, khiến công bằng đạo đức bị hy sinh để bảo vệ “người của mình”. Điều tương tự diễn ra ở quy mô lớn hơn trong chủ nghĩa dân tộc cực đoan, khi lòng yêu nước bị đẩy đến mức biến các quốc gia khác thành kẻ thù tuyệt đối, đáng bị sỉ nhục, lên án và tiêu diệt.
Trong kỷ nguyên số, hiệu ứng bầy đàn không những không suy giảm mà còn được khuếch đại mạnh mẽ. Mạng xã hội tạo ra những “bầy đàn ảo” - nơi con người tập hợp quanh các quan điểm, niềm tin và cảm xúc giống nhau. Thuật toán ưu tiên những nội dung củng cố định kiến sẵn có, khiến con người ngày càng bị nhốt chặt trong “buồng dội âm” của chính mình. Khi đó, việc công kích, sỉ nhục hay hủy hoại danh dự kẻ khác trở thành hành động tập thể, được hợp thức hóa bởi cảm giác “mình không đơn độc”. Thanh kiếm không còn vung trên chiến trường, mà vung trên bàn phím. Và máu không còn đổ ra, nhưng nhân phẩm thì bị xé nát từng ngày.
Từ góc độ này, đoạn trích của Đặng Hoàng Giang đặt ra một câu hỏi nhức nhối về bản chất con người: liệu con người có thực sự thiện lương, hay cái thiện chỉ tồn tại trong phạm vi bầy đàn của mình? Khi tình yêu dành cho “chúng ta” kéo theo sự thù ghét với “họ”, thì ranh giới giữa bảo vệ và tàn nhẫn trở nên mong manh đến đáng sợ. Con người không sinh ra đã ác, nhưng lại mang trong mình đầy đủ điều kiện để trở nên ác nếu thiếu đi sự tự vấn và kiểm soát.
Tuy nhiên, việc nhận diện bản năng bầy đàn không nhằm biện minh cho cái ác, mà để cảnh tỉnh con người. Nếu cái ác có nguồn gốc tiến hóa, thì trách nhiệm đạo đức của con người hiện đại là vượt lên trên bản năng ấy bằng lý trí và lòng nhân ái có ý thức. Văn minh không nằm ở việc xóa bỏ bầy đàn – điều bất khả – mà ở khả năng mở rộng vòng tròn đạo đức, nhìn kẻ khác không chỉ như “người ngoài”, mà như những con người có giá trị ngang bằng. Chỉ khi con người dám nghi ngờ chính phe mình, dám đặt câu hỏi về niềm tin của bầy đàn, xã hội mới tránh được vòng lặp của thù hận và bạo lực.
Bởi vậy chúng ta cần cất cao lời cảnh báo sâu sắc về trách nhiệm cá nhân trong thời đại tập thể hóa cảm xúc. Hiểu được hiệu ứng bầy đàn không khiến con người trở nên hoài nghi hay bi quan, mà giúp ta tỉnh táo hơn trước những cơn phẫn nộ tập thể, những lời kêu gọi nhân danh chính nghĩa. Bởi lẽ, lịch sử đã chứng minh: khi con người ngừng coi kẻ khác là con người, thảm họa chỉ còn là vấn đề thời gian. Cuối cùng, bản chất con người không thuần thiện cũng không thuần ác. Con người là sinh thể mang trong mình khả năng yêu thương sâu sắc và cũng mang sẵn mầm mống tàn nhẫn. Hiệu ứng bầy đàn chỉ ra rằng: cái ác thường không đến từ kẻ cô độc, mà từ đám đông tin rằng mình đúng. Vì thế, điều làm nên phẩm giá con người không phải là việc đứng về phe nào, mà là khả năng giữ được nhân tính ngay cả khi bầy đàn thúc giục ta quay lưng lại với nó.
