Tiểu thuyết ”Xuân Tóc đỏ”, chưa bao giờ thôi để lại trong ta những trăn trở, suy tư và day dứt. Tác phẩm đã tái hiện rõ nét cách mà đàn ông - từ những kẻ vô học, lưu manh, ma cà bông như Xuân Tóc Đỏ cho đến tầng lớp trí thức rởm, tiểu tư sản thành thị như Văn Minh, TYPN - tổ chức, hợp thức hóa và thậm chí tôn vinh cái nhìn chiếm đoạt thân thể phụ nữ dưới lớp vỏ “Âu hóa”, “văn minh”. Trong thế giới đảo điên của “Số Đỏ”, phụ nữ không chỉ bị nhìn một cách thụ động, mà bản thân họ còn tự thích nghi với tha tính, bị nội tâm hóa bởi chính cái nhìn nam giới để khẳng định giá trị được định hình bởi chủ nghĩa thực dân nam quyền.
Cái nhìn này mang danh nghĩa sự thưởng lãm cái đẹp, nhưng thực chất là một hành vi quyền lực, mang tính chất áp đặt của ý thức hệ gia trưởng phong kiến. Dưới nhãn quan của những người đàn ông trong tác phẩm, cơ thể và danh dự của người phụ nữ trở thành một vùng đất thuộc địa mới, nơi họ tự do khai phá, dán nhãn, định giá và trưng bày để phục vụ cho các mục đích thương mại, danh vọng và khoái cảm thị dâm của phái mạnh. Trong cuốn tiểu thuyết, Tiệm may Âu hóa chính là một thiết chế hội tụ đầy đủ các đại diện của nhãn quan nam giới: ông chủ Văn Minh, nhà mỹ thuật TYPN (Tôi Yêu Phụ Nữ), ông nhà báo, và sau đó là Xuân Tóc Đỏ. Họ cùng nhau xây dựng một hệ thống mà ở đó phụ nữ bị biến thành đối tượng thẩm mỹ và dục vọng dưới danh nghĩa “văn minh”, “tiến bộ”. Trước hết, “nhãn quan nam giới” thể hiện ở những y phục tân thời của phụ nữ lại được thiết kế và chi phối hoàn toàn bởi những người đàn ông, thay vì bởi chính phụ nữ.
Cái tên TYPN thể hiện sự tôn trọng và tình yêu, có thể nói là triết lý sống đối với ông ta trong cuộc sống và công việc. Tuy nhiên, cái tên của ông cũng hướng đến một đối tượng bị soi xét, đánh giá, bình phẩm và bị thay đổi, lựa chọn dưới góc nhìn nam quyền. Chữ “Yêu” ở đây không mang bản chất nhân văn, giải phóng, mà là sự yêu chuộng một món đồ chơi, một thứ thị cảnh có thể nhào nặn theo ý muốn của chủ thể nhìn. TYPN công khai tuyên bố triết lý thiết kế của mình: “Quần áo để tô điểm, để làm tăng sắc đẹp, chứ không phải để che đậy”. Tưởng chừng như đây là một triết lý hướng tới việc tôn vinh sắc đẹp phụ nữ, nhưng thực chất, đây chỉ là một tuyên ngôn nhằm hợp thức hóa thứ y phục tân thời phô bày cơ thể phụ nữ ra trước mắt nam giới.
Việc đặt tên cho các bộ trang phục như Chinh phục, Ngây thơ, Dậy thì, Chờ một phút,… chính là một hành vi mã hóa ngôn ngữ lên da thịt phụ nữ. Đàn ông định đoạt xem phần nào trên cơ thể người phụ nữ được phép lộ ra, lộ ra ở mức độ nào để vừa vặn với trí tưởng tượng tình dục của phái mạnh. Tiệm may Âu hóa không giải phóng phụ nữ khỏi chiếc áo dài truyền thống để họ tự do hơn trong hành động, mà là chuyển dịch họ từ ngục tối của sự kìm kẹp phong kiến sang sân khấu của sự phô diễn tình dục thương mại hóa, nơi họ buộc phải khoác lên mình những biểu tượng “văn minh” do đàn ông kiến tạo để trở thành một thị cảnh hoàn hảo.
Khi người phụ nữ bước vào trò chơi thị giác này, họ ngay lập tức phải đối mặt với một hệ thống phán xét hai mặt độc hại của nhãn quan nam giới. Những nhân vật như Bà Phó Đoan, Cô Tuyết, vợ ông TYPN thì bị những người đàn ông và thậm chí là độc giả chúng ta gắn cho cái mác “dâm”, “già mà dâm” và bị những tên vô học như Xuân Tóc Đỏ miệt thị: “Bà Phó Đoan trông thế mà…, nhưng già thế thì còn nước mẹ gì”. Câu nói đó đã thể hiện sự hạ thấp quyền thế và giá trị của người phụ nữ trong việc thỏa mãn dục tính và sự chọn lọc sắc đẹp của đàn ông. Khi giá trị của một con người bị thu hẹp vào độ tuổi sinh học và khả năng kích thích tình dục, người phụ nữ đã bị tước đoạt hoàn toàn tư cách chủ thể.
Sự tàn nhẫn của nhãn quan nam giới nằm ở chỗ nó vừa kích động phụ nữ phải trở nên quyến rũ, phải phơi bày cơ thể thông qua các phong trào Âu hóa, nhưng ngay khi họ thực hiện điều đó, nó lập tức dán nhãn họ là những kẻ suy đồi về đạo đức. Bà Phó Đoan - một người phụ nữ góa chồng, có những nhu cầu sinh lý tự nhiên-– lại bị biến thành một trò cười châm biếm, một biểu tượng của sự “dâm đãng lố lăng” chỉ vì bà không còn sở hữu một cơ thể trẻ trung, vừa vặn với sự chọn lọc sắc đẹp của đàn ông. Ánh nhìn của Xuân Tóc Đỏ, một kẻ đi lên từ tầng lớp hạ lưu nhưng nhanh chóng hấp thụ trọn vẹn cái vô thức phụ hệ của tầng lớp thượng lưu, đã bộc lộ bản chất trần trụi của xã hội: phụ nữ khi quá tuổi thanh xuân sẽ bị xem như những phế phẩm thẩm mỹ, không còn giá trị sử dụng trong hệ thống trao đổi dục tính của nam giới.
Hệ quả sâu sắc nhất của cơ chế nhãn quan nam giới trong “Số đỏ” không chỉ dừng lại ở sự lăng mạ ngoại tại, mà nằm ở cách các nhân vật nữ tự nội tâm hóa ánh nhìn đó vào trong bản ngã của chính mình. Cô Tuyết, một nhân vật của giới thượng lưu luôn đau khổ vì bị xã hội đồn đại là “mất chữ trinh”, đã chọn cách chứng minh sự trong sạch của mình bằng một nghịch lý thẩm mỹ: mặc bộ y phục Ngây thơ đến đám tang của ông nội. Bộ váy nửa kín nửa hở, phô bày những đường cong cơ thể ra trước hàng trăm cặp mắt của quan khách, lại được Tuyết xem như một tuyên ngôn về phẩm hạnh, một cách để chứng minh cho thiên hạ thấy cô vẫn còn “ngây thơ”, vẫn là một thiếu nữ có giá trị. Cô Tuyết không nhìn cơ thể mình bằng cảm xúc nội tại, mà nhìn bằng con mắt đánh giá của đám đàn ông tư sản bên ngoài. Cô tự biến mình thành một đối tượng cụ thể nhất của thị năng, một thị cảnh hoàn chỉnh để vừa lòng người xem. Họ nghĩ rằng họ đang tự do, đang đi tiên phong trong phong trào tiến bộ, nhưng thực chất họ đang khiêu vũ trong chiếc lồng sắt của chủ nghĩa thực dân nam quyền. Giá trị của người phụ nữ lúc này hoàn toàn bị lệ thuộc vào sự định đoạt, ban phát của đàn ông. Họ phải ngoan ngoãn, phải ngây thơ, hoặc phải dâm đãng một cách có kiểm soát để làm thỏa mãn những ảo tưởng quyền lực của những kẻ như Văn Minh hay Xuân Tóc Đỏ.
Qua việc mổ xẻ cấu trúc thị giác trong “Số đỏ”, ta nhận ra Vũ Trọng Phụng không chỉ viết một cuốn tiểu thuyết trào phúng để cười cợt những hiện tượng lố lăng của xã hội đương thời. Đi xa hơn thế, tác phẩm là một bản giải phẫu xuất sắc về cách thức nhãn quan nam giới chiếm đoạt, thao túng và hủy hoại người phụ nữ dưới những chiêu bài văn hóa tinh vi. Độc giả chúng ta, nếu chỉ dừng lại ở việc cười cợt sự “dâm” của Bà Phó Đoan hay sự “lố lăng” của Cô Tuyết, thì chính chúng ta đang đồng lõa với cái nhìn của Xuân Tóc Đỏ, đang tiếp tục duy trì thứ quyền lực phụ hệ độc hại đã giam cầm họ. Giải phóng phụ nữ trong bối cảnh văn hóa thực dân gia trưởng không phải là khoác lên người họ những bộ y phục tân thời của tiệm may TYPN, mà là trả lại cho họ quyền được sở hữu ánh nhìn, quyền được tự định nghĩa năng lực và giá trị của bản thân mà không cần thông qua sự chọn lọc sắc đẹp hay dục tính của đàn ông. Chỉ khi khước từ nhãn quan nam giới, phá vỡ cái khuôn mẫu của “bình hoa di động” hay “thị cảnh bị chiếm dụng”, con người mới có thể bước ra khỏi những ảo tưởng về sự văn minh giả tạo, để xây dựng một không gian sống nơi phẩm giá của mỗi cá nhân được tôn trọng một cách thực chất, tự thân và toàn vẹn.
Cái nhìn này mang danh nghĩa sự thưởng lãm cái đẹp, nhưng thực chất là một hành vi quyền lực, mang tính chất áp đặt của ý thức hệ gia trưởng phong kiến. Dưới nhãn quan của những người đàn ông trong tác phẩm, cơ thể và danh dự của người phụ nữ trở thành một vùng đất thuộc địa mới, nơi họ tự do khai phá, dán nhãn, định giá và trưng bày để phục vụ cho các mục đích thương mại, danh vọng và khoái cảm thị dâm của phái mạnh. Trong cuốn tiểu thuyết, Tiệm may Âu hóa chính là một thiết chế hội tụ đầy đủ các đại diện của nhãn quan nam giới: ông chủ Văn Minh, nhà mỹ thuật TYPN (Tôi Yêu Phụ Nữ), ông nhà báo, và sau đó là Xuân Tóc Đỏ. Họ cùng nhau xây dựng một hệ thống mà ở đó phụ nữ bị biến thành đối tượng thẩm mỹ và dục vọng dưới danh nghĩa “văn minh”, “tiến bộ”. Trước hết, “nhãn quan nam giới” thể hiện ở những y phục tân thời của phụ nữ lại được thiết kế và chi phối hoàn toàn bởi những người đàn ông, thay vì bởi chính phụ nữ.
Cái tên TYPN thể hiện sự tôn trọng và tình yêu, có thể nói là triết lý sống đối với ông ta trong cuộc sống và công việc. Tuy nhiên, cái tên của ông cũng hướng đến một đối tượng bị soi xét, đánh giá, bình phẩm và bị thay đổi, lựa chọn dưới góc nhìn nam quyền. Chữ “Yêu” ở đây không mang bản chất nhân văn, giải phóng, mà là sự yêu chuộng một món đồ chơi, một thứ thị cảnh có thể nhào nặn theo ý muốn của chủ thể nhìn. TYPN công khai tuyên bố triết lý thiết kế của mình: “Quần áo để tô điểm, để làm tăng sắc đẹp, chứ không phải để che đậy”. Tưởng chừng như đây là một triết lý hướng tới việc tôn vinh sắc đẹp phụ nữ, nhưng thực chất, đây chỉ là một tuyên ngôn nhằm hợp thức hóa thứ y phục tân thời phô bày cơ thể phụ nữ ra trước mắt nam giới.
Việc đặt tên cho các bộ trang phục như Chinh phục, Ngây thơ, Dậy thì, Chờ một phút,… chính là một hành vi mã hóa ngôn ngữ lên da thịt phụ nữ. Đàn ông định đoạt xem phần nào trên cơ thể người phụ nữ được phép lộ ra, lộ ra ở mức độ nào để vừa vặn với trí tưởng tượng tình dục của phái mạnh. Tiệm may Âu hóa không giải phóng phụ nữ khỏi chiếc áo dài truyền thống để họ tự do hơn trong hành động, mà là chuyển dịch họ từ ngục tối của sự kìm kẹp phong kiến sang sân khấu của sự phô diễn tình dục thương mại hóa, nơi họ buộc phải khoác lên mình những biểu tượng “văn minh” do đàn ông kiến tạo để trở thành một thị cảnh hoàn hảo.
Khi người phụ nữ bước vào trò chơi thị giác này, họ ngay lập tức phải đối mặt với một hệ thống phán xét hai mặt độc hại của nhãn quan nam giới. Những nhân vật như Bà Phó Đoan, Cô Tuyết, vợ ông TYPN thì bị những người đàn ông và thậm chí là độc giả chúng ta gắn cho cái mác “dâm”, “già mà dâm” và bị những tên vô học như Xuân Tóc Đỏ miệt thị: “Bà Phó Đoan trông thế mà…, nhưng già thế thì còn nước mẹ gì”. Câu nói đó đã thể hiện sự hạ thấp quyền thế và giá trị của người phụ nữ trong việc thỏa mãn dục tính và sự chọn lọc sắc đẹp của đàn ông. Khi giá trị của một con người bị thu hẹp vào độ tuổi sinh học và khả năng kích thích tình dục, người phụ nữ đã bị tước đoạt hoàn toàn tư cách chủ thể.
Sự tàn nhẫn của nhãn quan nam giới nằm ở chỗ nó vừa kích động phụ nữ phải trở nên quyến rũ, phải phơi bày cơ thể thông qua các phong trào Âu hóa, nhưng ngay khi họ thực hiện điều đó, nó lập tức dán nhãn họ là những kẻ suy đồi về đạo đức. Bà Phó Đoan - một người phụ nữ góa chồng, có những nhu cầu sinh lý tự nhiên-– lại bị biến thành một trò cười châm biếm, một biểu tượng của sự “dâm đãng lố lăng” chỉ vì bà không còn sở hữu một cơ thể trẻ trung, vừa vặn với sự chọn lọc sắc đẹp của đàn ông. Ánh nhìn của Xuân Tóc Đỏ, một kẻ đi lên từ tầng lớp hạ lưu nhưng nhanh chóng hấp thụ trọn vẹn cái vô thức phụ hệ của tầng lớp thượng lưu, đã bộc lộ bản chất trần trụi của xã hội: phụ nữ khi quá tuổi thanh xuân sẽ bị xem như những phế phẩm thẩm mỹ, không còn giá trị sử dụng trong hệ thống trao đổi dục tính của nam giới.
Hệ quả sâu sắc nhất của cơ chế nhãn quan nam giới trong “Số đỏ” không chỉ dừng lại ở sự lăng mạ ngoại tại, mà nằm ở cách các nhân vật nữ tự nội tâm hóa ánh nhìn đó vào trong bản ngã của chính mình. Cô Tuyết, một nhân vật của giới thượng lưu luôn đau khổ vì bị xã hội đồn đại là “mất chữ trinh”, đã chọn cách chứng minh sự trong sạch của mình bằng một nghịch lý thẩm mỹ: mặc bộ y phục Ngây thơ đến đám tang của ông nội. Bộ váy nửa kín nửa hở, phô bày những đường cong cơ thể ra trước hàng trăm cặp mắt của quan khách, lại được Tuyết xem như một tuyên ngôn về phẩm hạnh, một cách để chứng minh cho thiên hạ thấy cô vẫn còn “ngây thơ”, vẫn là một thiếu nữ có giá trị. Cô Tuyết không nhìn cơ thể mình bằng cảm xúc nội tại, mà nhìn bằng con mắt đánh giá của đám đàn ông tư sản bên ngoài. Cô tự biến mình thành một đối tượng cụ thể nhất của thị năng, một thị cảnh hoàn chỉnh để vừa lòng người xem. Họ nghĩ rằng họ đang tự do, đang đi tiên phong trong phong trào tiến bộ, nhưng thực chất họ đang khiêu vũ trong chiếc lồng sắt của chủ nghĩa thực dân nam quyền. Giá trị của người phụ nữ lúc này hoàn toàn bị lệ thuộc vào sự định đoạt, ban phát của đàn ông. Họ phải ngoan ngoãn, phải ngây thơ, hoặc phải dâm đãng một cách có kiểm soát để làm thỏa mãn những ảo tưởng quyền lực của những kẻ như Văn Minh hay Xuân Tóc Đỏ.
Qua việc mổ xẻ cấu trúc thị giác trong “Số đỏ”, ta nhận ra Vũ Trọng Phụng không chỉ viết một cuốn tiểu thuyết trào phúng để cười cợt những hiện tượng lố lăng của xã hội đương thời. Đi xa hơn thế, tác phẩm là một bản giải phẫu xuất sắc về cách thức nhãn quan nam giới chiếm đoạt, thao túng và hủy hoại người phụ nữ dưới những chiêu bài văn hóa tinh vi. Độc giả chúng ta, nếu chỉ dừng lại ở việc cười cợt sự “dâm” của Bà Phó Đoan hay sự “lố lăng” của Cô Tuyết, thì chính chúng ta đang đồng lõa với cái nhìn của Xuân Tóc Đỏ, đang tiếp tục duy trì thứ quyền lực phụ hệ độc hại đã giam cầm họ. Giải phóng phụ nữ trong bối cảnh văn hóa thực dân gia trưởng không phải là khoác lên người họ những bộ y phục tân thời của tiệm may TYPN, mà là trả lại cho họ quyền được sở hữu ánh nhìn, quyền được tự định nghĩa năng lực và giá trị của bản thân mà không cần thông qua sự chọn lọc sắc đẹp hay dục tính của đàn ông. Chỉ khi khước từ nhãn quan nam giới, phá vỡ cái khuôn mẫu của “bình hoa di động” hay “thị cảnh bị chiếm dụng”, con người mới có thể bước ra khỏi những ảo tưởng về sự văn minh giả tạo, để xây dựng một không gian sống nơi phẩm giá của mỗi cá nhân được tôn trọng một cách thực chất, tự thân và toàn vẹn.
