"Không có vua" là bản cáo trạng của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp về tình trạng nhân thế đảo điên, không có tôn ti trật tự. Mọi hành động của các thành viên trong gia đình lão Kiền đều là sự loạn luân, trái đạo. Gia đình lão là một xã hội thu nhỏ, trong đó chứa đựng đủ đầy sự điên loạn, vô đạo của xã hội thời buổi thực dụng.
Trong dòng chảy của văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới, Nguyễn Huy Thiệp hiện lên như một kẻ dám phanh phui những mảng tối xù xì, gai góc nhất của đời sống dưới ánh sáng của chủ nghĩa hiện thực nghiêm ngặt. Truyện ngắn "Không có vua" không chỉ đơn thuần là một câu chuyện về sự lục đục trong gia đình lão Kiền, mà nó chính là một bản cáo trạng đanh thép, một tiếng chuông cảnh tỉnh về tình trạng nhân thế đảo điên, nơi tôn ti trật tự bị đảo lộn bởi sức mạnh của lòng tham, dục vọng và lối sống thực dụng tàn nhẫn.
Nguyễn Huy Thiệp đã xây dựng gia đình lão Kiền như một tổ ”rắn mất đầu”, không có quy củ, không có người định hướng, không có pháp luật, không có đạo đức và đặc biệt là không có người cầm lái. Tên gọi "Không có vua" mang hàm ý biểu tượng sâu sắc: trong một gia đình, người cha vốn dĩ là biểu tượng của quyền uy, là "vua" giữ gìn nề nếp, nhưng ở đây, lão Kiền chỉ là một kẻ hèn mọn, đầy bản năng và bất lực. Thậm chí, lão sống với những dục vọng rất đời thường, giáo dục con cái bằng sự cau có. “Lão kiếm ra tiền nên cãi nhau với mọi người như cơm bữa, lời lẽ độc địa”. Bởi vậy mà “chẳng ai thích lão”.
Gia đình ấy có năm người con trai: Cấn, Đoài, Khiêm, Khảm, Tốn và cô con dâu tên Sinh. Mỗi nhân vật là một mảnh ghép của sự tha hóa. Họ sống chung dưới một mái nhà chật chội, nơi mà những bản năng thấp hèn nhất có cơ hội trỗi dậy. Sự "không có vua" ở đây chính là sự vắng mặt của điểm tựa tinh thần, của những chuẩn mực đạo lý truyền thống vốn đã bị dòng đời thực dụng cuốn trôi.
Cái nhìn của Nguyễn Huy Thiệp về gia đình lão Kiền là cái nhìn xuyên thấu qua những lớp bụi bặm của thực dụng để thấy sự thối rữa từ bên trong. Mọi hành động của các thành viên trong gia đình này đều mang dáng dấp của sự loạn luân và trái đạo, dù có khi nó chỉ dừng lại ở ý nghĩ hoặc những cái nhìn đầy nhục dục. cay đắng hơn là hành động của Đoài – một viên chức trong ngành giáo dục nhưng lại có những hành động gây căm phẫn. Hắn bỡn cợt với chị dâu, cam đoan rằng “Tôi nói trước, thế nào tôi cũng ngủ với Sinh được một bữa” và bâng quơ hát: “Tình ơi tình, mình ơi mình, tình lẳng lơ lắm cho mình ngẩn ngơ”. Đó là góc khuất và bộ mặt thật của người trí thức trong thời buổi chao nghiêng những giá trị, đặt ra câu hỏi về giá trị thật của niềm tin về giáo dục.
Chi tiết đắt giá và ám ảnh nhất chính là thái độ của cha con lão Kiền đối với Sinh - người con dâu duy nhất trong nhà. Sinh hiện lên như một bông hoa rơi xuống đất nẻ, làm dịu đi không khí gia đình, là hiện thân của cái đẹp, sự thánh thiện nhưng lại trở thành mục tiêu xâu xé của những người đàn ông. Chị chứng kiến tất cả những góc khuất chìm sâu trong gia đình này, nhìn thấy hành động trái đạo của họ mà không thể và cũng không lên tiếng. Cảnh lão Kiền rình con dâu tắm, hay những lời tán tỉnh trơ trẽn, những hành động sàm sỡ của các anh em chồng đối với Sinh đã đẩy sự tha hóa lên đến đỉnh điểm.
Ở đó, mối quan hệ thiêng liêng giữa cha chồng - nàng dâu, em chồng – chị dâu bị biến dạng thành mối quan hệ giữa kẻ săn mồi và con mồi. Đoài - một trí thức lưu manh - đã thốt lên những lời cay độc về trật tự gia đình, coi mọi giá trị đạo đức chỉ là rác rưởi. Sự điên loạn không chỉ nằm ở hành động, mà nó nằm ở chỗ người ta coi sự vô đạo là điều bình thường, thậm chí là một lẽ sống để tồn tại trong cái xã hội thực dụng.
Gia đình lão Kiền chính là sản phẩm của một thời đại giao thời, khi những giá trị cũ đang tan rã và những giá trị mới chưa kịp hình thành, thay vào đó là sự lên ngôi của lối sống "mạnh được yếu thua". Hoàn cảnh xã hội trong "Không có vua" hiện lên qua những chi tiết về sự chật vật của cơm áo gạo tiền. Khiêm làm nghề đồ tể, một cái nghề gợi lên sự thô lậu, sát sinh và thiếu vắng sự thanh cao.
Sự thực dụng đã biến con người thành những cỗ máy tiêu thụ và hưởng lạc. Họ đối xử với nhau bằng sự tỵ hiềm, bằng những lời chửi rủa thậm tệ. Câu chuyện về cái chết của lão Kiền và thái độ của những đứa con sau đó là một cái tát vào mặt thói đạo đức giả. Họ khóc lóc, tổ chức đám tang nhưng thực chất bên trong là sự tính toán về phân chia gia sản, là sự nhẹ nhõm khi cái "vương vị" mục nát kia cuối cùng cũng đổ sụp.
Dù vẽ nên một bức tranh đen tối đến nghẹt thở, Nguyễn Huy Thiệp vẫn dành một góc nhỏ cho sự trắc ẩn. "Không có vua" là một tác phẩm chững chạc và sâu sắc bởi nó dám nhìn thẳng vào sự thật trần trụi. Nguyễn Huy Thiệp không dùng ngôn từ để vuốt ve độc giả, ông dùng nó như một con dao mổ để phẫu thuật khối u đạo đức của xã hội. Bản cáo trạng này vẫn còn nguyên giá trị cho đến ngày nay. Nó nhắc nhở chúng ta rằng, khi con người chỉ sống bằng bản năng, khi đồng tiền trở thành thước đo duy nhất và khi sự thấu cảm bị triệt tiêu, gia đình và xã hội sẽ rơi vào tình trạng "không có vua" - một sự hỗn loạn đầy đau thương.
Trong dòng chảy của văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới, Nguyễn Huy Thiệp hiện lên như một kẻ dám phanh phui những mảng tối xù xì, gai góc nhất của đời sống dưới ánh sáng của chủ nghĩa hiện thực nghiêm ngặt. Truyện ngắn "Không có vua" không chỉ đơn thuần là một câu chuyện về sự lục đục trong gia đình lão Kiền, mà nó chính là một bản cáo trạng đanh thép, một tiếng chuông cảnh tỉnh về tình trạng nhân thế đảo điên, nơi tôn ti trật tự bị đảo lộn bởi sức mạnh của lòng tham, dục vọng và lối sống thực dụng tàn nhẫn.
Nguyễn Huy Thiệp đã xây dựng gia đình lão Kiền như một tổ ”rắn mất đầu”, không có quy củ, không có người định hướng, không có pháp luật, không có đạo đức và đặc biệt là không có người cầm lái. Tên gọi "Không có vua" mang hàm ý biểu tượng sâu sắc: trong một gia đình, người cha vốn dĩ là biểu tượng của quyền uy, là "vua" giữ gìn nề nếp, nhưng ở đây, lão Kiền chỉ là một kẻ hèn mọn, đầy bản năng và bất lực. Thậm chí, lão sống với những dục vọng rất đời thường, giáo dục con cái bằng sự cau có. “Lão kiếm ra tiền nên cãi nhau với mọi người như cơm bữa, lời lẽ độc địa”. Bởi vậy mà “chẳng ai thích lão”.
Gia đình ấy có năm người con trai: Cấn, Đoài, Khiêm, Khảm, Tốn và cô con dâu tên Sinh. Mỗi nhân vật là một mảnh ghép của sự tha hóa. Họ sống chung dưới một mái nhà chật chội, nơi mà những bản năng thấp hèn nhất có cơ hội trỗi dậy. Sự "không có vua" ở đây chính là sự vắng mặt của điểm tựa tinh thần, của những chuẩn mực đạo lý truyền thống vốn đã bị dòng đời thực dụng cuốn trôi.
Cái nhìn của Nguyễn Huy Thiệp về gia đình lão Kiền là cái nhìn xuyên thấu qua những lớp bụi bặm của thực dụng để thấy sự thối rữa từ bên trong. Mọi hành động của các thành viên trong gia đình này đều mang dáng dấp của sự loạn luân và trái đạo, dù có khi nó chỉ dừng lại ở ý nghĩ hoặc những cái nhìn đầy nhục dục. cay đắng hơn là hành động của Đoài – một viên chức trong ngành giáo dục nhưng lại có những hành động gây căm phẫn. Hắn bỡn cợt với chị dâu, cam đoan rằng “Tôi nói trước, thế nào tôi cũng ngủ với Sinh được một bữa” và bâng quơ hát: “Tình ơi tình, mình ơi mình, tình lẳng lơ lắm cho mình ngẩn ngơ”. Đó là góc khuất và bộ mặt thật của người trí thức trong thời buổi chao nghiêng những giá trị, đặt ra câu hỏi về giá trị thật của niềm tin về giáo dục.
Chi tiết đắt giá và ám ảnh nhất chính là thái độ của cha con lão Kiền đối với Sinh - người con dâu duy nhất trong nhà. Sinh hiện lên như một bông hoa rơi xuống đất nẻ, làm dịu đi không khí gia đình, là hiện thân của cái đẹp, sự thánh thiện nhưng lại trở thành mục tiêu xâu xé của những người đàn ông. Chị chứng kiến tất cả những góc khuất chìm sâu trong gia đình này, nhìn thấy hành động trái đạo của họ mà không thể và cũng không lên tiếng. Cảnh lão Kiền rình con dâu tắm, hay những lời tán tỉnh trơ trẽn, những hành động sàm sỡ của các anh em chồng đối với Sinh đã đẩy sự tha hóa lên đến đỉnh điểm.
Ở đó, mối quan hệ thiêng liêng giữa cha chồng - nàng dâu, em chồng – chị dâu bị biến dạng thành mối quan hệ giữa kẻ săn mồi và con mồi. Đoài - một trí thức lưu manh - đã thốt lên những lời cay độc về trật tự gia đình, coi mọi giá trị đạo đức chỉ là rác rưởi. Sự điên loạn không chỉ nằm ở hành động, mà nó nằm ở chỗ người ta coi sự vô đạo là điều bình thường, thậm chí là một lẽ sống để tồn tại trong cái xã hội thực dụng.
Gia đình lão Kiền chính là sản phẩm của một thời đại giao thời, khi những giá trị cũ đang tan rã và những giá trị mới chưa kịp hình thành, thay vào đó là sự lên ngôi của lối sống "mạnh được yếu thua". Hoàn cảnh xã hội trong "Không có vua" hiện lên qua những chi tiết về sự chật vật của cơm áo gạo tiền. Khiêm làm nghề đồ tể, một cái nghề gợi lên sự thô lậu, sát sinh và thiếu vắng sự thanh cao.
Sự thực dụng đã biến con người thành những cỗ máy tiêu thụ và hưởng lạc. Họ đối xử với nhau bằng sự tỵ hiềm, bằng những lời chửi rủa thậm tệ. Câu chuyện về cái chết của lão Kiền và thái độ của những đứa con sau đó là một cái tát vào mặt thói đạo đức giả. Họ khóc lóc, tổ chức đám tang nhưng thực chất bên trong là sự tính toán về phân chia gia sản, là sự nhẹ nhõm khi cái "vương vị" mục nát kia cuối cùng cũng đổ sụp.
Dù vẽ nên một bức tranh đen tối đến nghẹt thở, Nguyễn Huy Thiệp vẫn dành một góc nhỏ cho sự trắc ẩn. "Không có vua" là một tác phẩm chững chạc và sâu sắc bởi nó dám nhìn thẳng vào sự thật trần trụi. Nguyễn Huy Thiệp không dùng ngôn từ để vuốt ve độc giả, ông dùng nó như một con dao mổ để phẫu thuật khối u đạo đức của xã hội. Bản cáo trạng này vẫn còn nguyên giá trị cho đến ngày nay. Nó nhắc nhở chúng ta rằng, khi con người chỉ sống bằng bản năng, khi đồng tiền trở thành thước đo duy nhất và khi sự thấu cảm bị triệt tiêu, gia đình và xã hội sẽ rơi vào tình trạng "không có vua" - một sự hỗn loạn đầy đau thương.
