Trong truyện ngắn "Nếp nhà" nhà văn Nguyễn Khải từng miêu tả gia đình người cô, sau ngần ấy năm Hà Nội đổi thay, có bao nhiêu thế hệ vẫn giữ được nếp sống truyền thống, khuôn phép không thay đổi. Dẫu có đủ điều kiện để thay đổi nhưng họ vẫn lựa chọn những nếp sống cũ, vẫn duy trì những nhịp sống truyền thống của người dân Hà Thành. Đó là sự gìn giữ, không khuất phục, không đổi thay dẫu cho điều kiện và hoàn cảnh sống bị thay đổi. Những chuyển biến trong xã hội Việt Nam giai đoạn đó không khiến cho những con người mực thước, khuôn phép trở nên bị tác động. Họ vẫn ở đó, gìn giữ một nếp sống lâu đời, được bảo lưu qua nhiều thế hệ. Thế nhưng, đối lập với không gian gia đình trong "Nếp nhà", người ta thấy một không gian khác hỗn tạp, nhốn nháo hơn trong những trang truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp.
Không gian gia đình trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp là một xã hội thu nhỏ, chứa đầy trong đó cái điên loạn, vô đạo của thời buổi xã hội thực dụng. Gia đình không còn là khoảng không gian tách biệt khỏi những biến động bên ngoài, mà phản chiếu trọn vẹn những tác động của thời buổi kinh tế thị trường lên đời sống tinh thần. Những lo toan vật chất, sự lên ngôi của lối sống thực dụng và đồng tiền đã thâm nhập vào từng nếp sinh hoạt thường ngày. Trong tác phẩm “Tướng về hưu”, không gian sống của gia đình ông Thuấn hiện lên với những rạn nứt ngầm giữa các thế hệ. Căn nhà không còn giữ được nhịp sống truyền thống, mực thước, mà thay vào đó là sự trái đạo, lật ngửa những quy chuẩn đạo đức.
Mọi ứng xử trong không gian gia đình giờ đây đều trở thành sự loạn luân, trái đạo. Sự vô đạo giờ đây không còn bị che giấu mà tự tin phô bày ra như một thứ quy luật tự nhiên, như một cách thông thường để tồn tại trong cái xã hội đảo điên này. Nhìn sâu vào ứng xử giữa các nhân vật trong tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp, người đọc nhận ra sự suy giảm nghiêm trọng của các quy chuẩn đạo đức truyền thống. Những mối quan hệ vốn cần sự tôn ti trật tự như cha con, anh em, chị dâu em chồng đều bị ảnh hưởng bởi thái độ ứng xử lệch chuẩn. Sự thiếu tôn trọng và các hành vi trái đạo đức không còn là hiện tượng cá biệt hay bị lên án gay gắt, mà xuất hiện một cách công khai trong sinh hoạt hàng ngày.
Điều đáng ngẫm nghĩ là thái độ thản nhiên của các nhân vật trước những hành vi sai lệch đó. Sự thiếu đạo đức được chấp nhận như một thực tế khó tránh khỏi để sinh tồn và tìm kiếm lợi ích trong một môi trường sống nhiều biến động. Người ta không còn cảm thấy ngỡ ngàng hay bất ngờ trước những ứng xử trái với đạo lý thông thường. Khi đồng tiền và sự thỏa mãn dục vọng trở thành mục đích hàng đầu, những chuẩn mực đạo đức gia đình dần bị xem nhẹ, khiến cho khoảng cách giữa con người với con người ngày càng trở nên xa rời hơn.
Viết về những mô hình gia đình như thế là các nhà văn Nguyễn Huy Thiệp đối thoại với chúng ta về tầm quan trọng của nếp sống gia đình. Gia đình có thể tạo ra những con người có đạo hoặc vô đạo. Nó là nền nếp để con người sống có điểm tựa và đạo đức, bất chấp sự suy thoái của thời buổi xã hội thực dụng. Bởi vậy, nhà văn khắc khoải mong độc giả hãy giữ cho mình một trạng thái an yên trong tâm hồn để không đánh mất mình, để giữ cho nếp nhà mãi mãi không phai mờ trong tâm trí.
Đằng sau thực tại ấy, nhà văn đặt ra một cuộc đối thoại nghiêm túc với người đọc về vai trò quyết định của nền nếp gia đình đối với sự hình thành nhân cách con người. Gia đình chính là môi trường đầu tiên và quan trọng nhất định hình nên lối sống, quyết định một cá nhân sẽ trở thành người sống có đạo đức hay thiếu đạo đức. Qua việc miêu tả sự đổ vỡ của những quy chuẩn, tác giả muốn khẳng định giá trị không thể thay thế của nếp nhà trong việc gìn giữ nhân phẩm và bản sắc của mỗi cá nhân. Trong ranh giới ấy, vẫn có những con người giữ được lòng thiện lương, dừng lại ngay phía bên này của nhân tính, như Sinh, như Chương,..
Mỗi người trong chúng ta, khi đứng trước những thay đổi của hoàn cảnh sống, đều cần tự nhắc nhở về trách nhiệm gìn giữ nếp sống gia đình. Đó không chỉ là việc bảo lưu những thói quen cũ, mà là sự trân trọng tình cảm ruột thịt, sự tôn trọng lẫn nhau và giữ gìn sự tử tế trong cách ứng xử hàng ngày. Dù xã hội có phát triển hay đổi thay ra sao, một nếp nhà vững chữ đạo vẫn luôn là điểm tựa an toàn nhất để mỗi cá nhân trở về và tự hoàn thiện bản thân.
Không gian gia đình trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp là một xã hội thu nhỏ, chứa đầy trong đó cái điên loạn, vô đạo của thời buổi xã hội thực dụng. Gia đình không còn là khoảng không gian tách biệt khỏi những biến động bên ngoài, mà phản chiếu trọn vẹn những tác động của thời buổi kinh tế thị trường lên đời sống tinh thần. Những lo toan vật chất, sự lên ngôi của lối sống thực dụng và đồng tiền đã thâm nhập vào từng nếp sinh hoạt thường ngày. Trong tác phẩm “Tướng về hưu”, không gian sống của gia đình ông Thuấn hiện lên với những rạn nứt ngầm giữa các thế hệ. Căn nhà không còn giữ được nhịp sống truyền thống, mực thước, mà thay vào đó là sự trái đạo, lật ngửa những quy chuẩn đạo đức.
Mọi ứng xử trong không gian gia đình giờ đây đều trở thành sự loạn luân, trái đạo. Sự vô đạo giờ đây không còn bị che giấu mà tự tin phô bày ra như một thứ quy luật tự nhiên, như một cách thông thường để tồn tại trong cái xã hội đảo điên này. Nhìn sâu vào ứng xử giữa các nhân vật trong tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp, người đọc nhận ra sự suy giảm nghiêm trọng của các quy chuẩn đạo đức truyền thống. Những mối quan hệ vốn cần sự tôn ti trật tự như cha con, anh em, chị dâu em chồng đều bị ảnh hưởng bởi thái độ ứng xử lệch chuẩn. Sự thiếu tôn trọng và các hành vi trái đạo đức không còn là hiện tượng cá biệt hay bị lên án gay gắt, mà xuất hiện một cách công khai trong sinh hoạt hàng ngày.
Điều đáng ngẫm nghĩ là thái độ thản nhiên của các nhân vật trước những hành vi sai lệch đó. Sự thiếu đạo đức được chấp nhận như một thực tế khó tránh khỏi để sinh tồn và tìm kiếm lợi ích trong một môi trường sống nhiều biến động. Người ta không còn cảm thấy ngỡ ngàng hay bất ngờ trước những ứng xử trái với đạo lý thông thường. Khi đồng tiền và sự thỏa mãn dục vọng trở thành mục đích hàng đầu, những chuẩn mực đạo đức gia đình dần bị xem nhẹ, khiến cho khoảng cách giữa con người với con người ngày càng trở nên xa rời hơn.
Viết về những mô hình gia đình như thế là các nhà văn Nguyễn Huy Thiệp đối thoại với chúng ta về tầm quan trọng của nếp sống gia đình. Gia đình có thể tạo ra những con người có đạo hoặc vô đạo. Nó là nền nếp để con người sống có điểm tựa và đạo đức, bất chấp sự suy thoái của thời buổi xã hội thực dụng. Bởi vậy, nhà văn khắc khoải mong độc giả hãy giữ cho mình một trạng thái an yên trong tâm hồn để không đánh mất mình, để giữ cho nếp nhà mãi mãi không phai mờ trong tâm trí.
Đằng sau thực tại ấy, nhà văn đặt ra một cuộc đối thoại nghiêm túc với người đọc về vai trò quyết định của nền nếp gia đình đối với sự hình thành nhân cách con người. Gia đình chính là môi trường đầu tiên và quan trọng nhất định hình nên lối sống, quyết định một cá nhân sẽ trở thành người sống có đạo đức hay thiếu đạo đức. Qua việc miêu tả sự đổ vỡ của những quy chuẩn, tác giả muốn khẳng định giá trị không thể thay thế của nếp nhà trong việc gìn giữ nhân phẩm và bản sắc của mỗi cá nhân. Trong ranh giới ấy, vẫn có những con người giữ được lòng thiện lương, dừng lại ngay phía bên này của nhân tính, như Sinh, như Chương,..
Mỗi người trong chúng ta, khi đứng trước những thay đổi của hoàn cảnh sống, đều cần tự nhắc nhở về trách nhiệm gìn giữ nếp sống gia đình. Đó không chỉ là việc bảo lưu những thói quen cũ, mà là sự trân trọng tình cảm ruột thịt, sự tôn trọng lẫn nhau và giữ gìn sự tử tế trong cách ứng xử hàng ngày. Dù xã hội có phát triển hay đổi thay ra sao, một nếp nhà vững chữ đạo vẫn luôn là điểm tựa an toàn nhất để mỗi cá nhân trở về và tự hoàn thiện bản thân.
