Trong cõi nhân sinh hữu hạn, con người vốn dĩ là những cá thể độc bản, bị ngăn cách bởi những bức tường vô hình của ngôn ngữ, văn hóa, thời đại và cả những định kiến cá nhân. Ta sống trong ốc đảo của chính mình, đôi khi nhìn sang người khác như nhìn vào những tinh cầu xa lạ. Thế nhưng, có một nhịp cầu bắc ngang qua những xa lạ của loài người, đó chính là văn chương. Có ý kiến cho rằng: “Văn chương, xét đến cùng, mang khả năng cho ta thấy chúng ta giống nhau nhiều hơn chúng ta nghĩ.” Văn học mở rộng biên độ những góc nhìn, đổi thay những niềm tin cũ kỹ của con người và cho người ta một góc nhìn mới về bản thể con người.
Văn chương ra đời từ hiện thực cuộc sống, từ mảnh đất màu mỡ mà nó được nhà văn lựa chọn ra đời, nảy nở từ những rung động sâu xa nhất của tâm hồn trước thế giới. Như M. Gorki từng nói: "Văn học là nhân học". Nghệ thuật ngôn từ lấy con người làm đối tượng trung tâm, nhưng không phải con người như một thực thể sinh học, mà là con người với những uẩn khúc, khát vọng và đau khổ. Dù được viết bằng chữ Hán, chữ Nôm hay chữ Latinh; dù ra đời dưới ánh đèn dầu của thời trung cổ hay trong kỷ nguyên số của thế kỷ XXI, văn chương vẫn luôn xoay quanh những nỗi đau, khát vọng được thuộc về và được thấu hiểu của nhân loại.
Khi một nhà văn viết về nỗi cô độc của chính họ, họ vô tình chạm vào những nỗi cô độc cá nhân của cộng đồng xung quanh mình. Sự tương đồng ấy không nằm ở hoàn cảnh sống, mà nằm ở cấu trúc cảm xúc. Bởi vậy, nó đòi hỏi văn chương phải xóa nhòa đi những ranh giới, khoảng cách giữa những đối tượng khả thể. Văn chương cho phép ta "sống nhiều cuộc đời khác". Khi lật mở một trang sách, ta bước vào một cuộc hóa thân kỳ diệu.
"Văn chương gây cho ta những tình cảm ta không có, luyện những tình cảm ta sẵn có." (Hoài Thanh). Thông qua trải nghiệm văn học, ta nhận ra rằng những rào cản tưởng chừng bất biến hóa ra lại vô cùng mong manh. Làm sao một độc giả trẻ tuổi ở Việt Nam thế kỷ XXI lại có thể thổn thức trước nỗi oan khiên của nàng Vũ Nương trong Chuyện người con gái Nam Xương (Nguyễn Dữ) từ thế kỷ XVI? Làm sao ta có thể thấu cảm với nỗi chán chường của nhân vật Meursault trong Người lạ của Albert Camus ở tận trời Tây xa xôi? Đó là bởi vì bên dưới lớp vỏ của bối cảnh lịch sử là những giá trị nhân bản vĩnh cửu. Nỗi đau bị phản bội, khát vọng khẳng định danh dự, hay cảm giác lạc lõng giữa một thế giới phi lý... là những trải nghiệm mà con người ở bất cứ thời đại nào cũng phải đối mặt. Văn chương chứng minh rằng, dù lịch sử có biến thiên, bản chất con người vẫn giữ lại những hằng số cảm xúc không đổi.
Trải nghiệm văn học không đơn thuần là việc đọc chữ, mà là một cuộc đối thoại giữa tầm đón nhận của độc giả và thế giới quan của tác giả. Trong cuộc giao thoa ấy, ta thường ngỡ ngàng nhận ra những tâm tư thầm kín nhất của mình, những điều ta chưa kịp đặt tên, lại hiện diện rõ mồn một trên trang giấy của một người xa lạ. Hãy thử nhìn vào nhân vật Thúy Kiều của Nguyễn Du. Qua bao thế kỷ, Kiều vẫn sống vì nàng là hiện thân của sự giằng xé giữa bản năng và đạo lý, giữa ước mơ và thực tại phũ phàng. Khi Kiều đứng trước lầu Ngưng Bích, nỗi buồn "tan cửa nát nhà", nỗi nhớ người yêu, nhớ cha mẹ của nàng không chỉ là của riêng một người con gái phong kiến. Đó là nỗi niềm của bất kỳ ai từng thấy mình nhỏ bé và bất lực trước vòng xoáy của số phận. Nguyễn Du không viết về một cá nhân, ông viết về "những điều trông thấy mà đau đớn lòng" của cả một kiếp người. Độc giả soi mình vào gương soi văn chương và thấy khuôn mặt của chính mình trong gương mặt của nhân vật. Hay trong văn học hiện đại, những dòng tùy bút của Thạch Lam về những thức quà Hà Nội không chỉ là chuyện ăn uống. Đó là câu chuyện về cái tình, về sự trân trọng những vẻ đẹp bình dị, khuất lấp. Khi đọc Gió lạnh đầu mùa, ta thấy ấm lòng không phải vì chiếc áo bông cũ, mà vì sự đồng điệu trong lòng trắc ẩn của những đứa trẻ. Văn chương đánh thức cái "phần người" tốt đẹp nhất, nhắc nhở ta rằng dù thế giới có biến thiên, chúng ta vẫn giống nhau ở khả năng sống thiện lương.
Văn chương ra đời từ hiện thực cuộc sống, từ mảnh đất màu mỡ mà nó được nhà văn lựa chọn ra đời, nảy nở từ những rung động sâu xa nhất của tâm hồn trước thế giới. Như M. Gorki từng nói: "Văn học là nhân học". Nghệ thuật ngôn từ lấy con người làm đối tượng trung tâm, nhưng không phải con người như một thực thể sinh học, mà là con người với những uẩn khúc, khát vọng và đau khổ. Dù được viết bằng chữ Hán, chữ Nôm hay chữ Latinh; dù ra đời dưới ánh đèn dầu của thời trung cổ hay trong kỷ nguyên số của thế kỷ XXI, văn chương vẫn luôn xoay quanh những nỗi đau, khát vọng được thuộc về và được thấu hiểu của nhân loại.
Khi một nhà văn viết về nỗi cô độc của chính họ, họ vô tình chạm vào những nỗi cô độc cá nhân của cộng đồng xung quanh mình. Sự tương đồng ấy không nằm ở hoàn cảnh sống, mà nằm ở cấu trúc cảm xúc. Bởi vậy, nó đòi hỏi văn chương phải xóa nhòa đi những ranh giới, khoảng cách giữa những đối tượng khả thể. Văn chương cho phép ta "sống nhiều cuộc đời khác". Khi lật mở một trang sách, ta bước vào một cuộc hóa thân kỳ diệu.
"Văn chương gây cho ta những tình cảm ta không có, luyện những tình cảm ta sẵn có." (Hoài Thanh). Thông qua trải nghiệm văn học, ta nhận ra rằng những rào cản tưởng chừng bất biến hóa ra lại vô cùng mong manh. Làm sao một độc giả trẻ tuổi ở Việt Nam thế kỷ XXI lại có thể thổn thức trước nỗi oan khiên của nàng Vũ Nương trong Chuyện người con gái Nam Xương (Nguyễn Dữ) từ thế kỷ XVI? Làm sao ta có thể thấu cảm với nỗi chán chường của nhân vật Meursault trong Người lạ của Albert Camus ở tận trời Tây xa xôi? Đó là bởi vì bên dưới lớp vỏ của bối cảnh lịch sử là những giá trị nhân bản vĩnh cửu. Nỗi đau bị phản bội, khát vọng khẳng định danh dự, hay cảm giác lạc lõng giữa một thế giới phi lý... là những trải nghiệm mà con người ở bất cứ thời đại nào cũng phải đối mặt. Văn chương chứng minh rằng, dù lịch sử có biến thiên, bản chất con người vẫn giữ lại những hằng số cảm xúc không đổi.
Trải nghiệm văn học không đơn thuần là việc đọc chữ, mà là một cuộc đối thoại giữa tầm đón nhận của độc giả và thế giới quan của tác giả. Trong cuộc giao thoa ấy, ta thường ngỡ ngàng nhận ra những tâm tư thầm kín nhất của mình, những điều ta chưa kịp đặt tên, lại hiện diện rõ mồn một trên trang giấy của một người xa lạ. Hãy thử nhìn vào nhân vật Thúy Kiều của Nguyễn Du. Qua bao thế kỷ, Kiều vẫn sống vì nàng là hiện thân của sự giằng xé giữa bản năng và đạo lý, giữa ước mơ và thực tại phũ phàng. Khi Kiều đứng trước lầu Ngưng Bích, nỗi buồn "tan cửa nát nhà", nỗi nhớ người yêu, nhớ cha mẹ của nàng không chỉ là của riêng một người con gái phong kiến. Đó là nỗi niềm của bất kỳ ai từng thấy mình nhỏ bé và bất lực trước vòng xoáy của số phận. Nguyễn Du không viết về một cá nhân, ông viết về "những điều trông thấy mà đau đớn lòng" của cả một kiếp người. Độc giả soi mình vào gương soi văn chương và thấy khuôn mặt của chính mình trong gương mặt của nhân vật. Hay trong văn học hiện đại, những dòng tùy bút của Thạch Lam về những thức quà Hà Nội không chỉ là chuyện ăn uống. Đó là câu chuyện về cái tình, về sự trân trọng những vẻ đẹp bình dị, khuất lấp. Khi đọc Gió lạnh đầu mùa, ta thấy ấm lòng không phải vì chiếc áo bông cũ, mà vì sự đồng điệu trong lòng trắc ẩn của những đứa trẻ. Văn chương đánh thức cái "phần người" tốt đẹp nhất, nhắc nhở ta rằng dù thế giới có biến thiên, chúng ta vẫn giống nhau ở khả năng sống thiện lương.
