Trong cuốn "Sự tầm thường của cái ác", Hannah Arendt từng gây chấn động khi chỉ ra rằng những tội ác kinh khiếp nhất lịch sử đôi khi không xuất thân từ những con quái vật dị biệt, mà nảy mầm từ những kẻ bình thường đến mức đáng sợ - những kẻ đã khước từ tư duy và lòng trắc ẩn trong những lựa chọn nhỏ nhặt thường nhật. Sự thực ấy gặp gỡ một cách đau đớn với quan điểm: “Chẳng có ai ngủ một đêm thức dậy bỗng hóa ra độc ác, bạo lực hay xấu xa”. Hóa ra, con người không phải là một thực thể tĩnh tại, mà là một quá trình tựu hình liên tục qua những điều nhỏ bé. Cái ác hay cái thiện đều không phải là định mệnh, chúng là kết quả của vô vàn những lần ta tặc lưỡi thỏa hiệp hoặc kiên tâm lựa chọn sự tử tế giữa đời thường.
Cái ác ở trên đời, tôi tin nó luôn có một quá trình để hình thành. Không ai trở thành kẻ sát nhân hay kẻ phản bội chỉ sau một đêm. Sự độc ác luôn bắt đầu bằng những biểu hiện rất nhỏ, những thứ mà chúng ta thường coi là vô hại nên dễ dàng lướt qua. Không ai tự nguyện biến mình trở thành kẻ ác trong nhân loại, nếu như họ bị đẩy đến một bước đường cùng ép họ phải sống cùng với sự tổn thương lòng tự trọng, sự cô lập khỏi cộng đồng. Đánh giá con người dựa trên những hành động độc ác của họ mà chưa tìm hiểu rõ nguyên nhân là một lời xúc xiểm nhắm vào nỗi đau của người khác, xây dựng một xã hội mà ở đó cuộc sống chỉ hai màu trăng đen.
Nguy cơ của những điều xấu nho nhỏ này nằm ở chỗ chúng làm mòn mỏi cảm quan đạo đức. Khi ta gật đầu với cái sai nhỏ, ta đang tự tay nới lỏng biên độ của lương tri. Sự thỏa hiệp này không tạo nên sựu sụp đổ ngay lập tức, nhưng chúng chuẩn bị cho một sự đổ vỡ tan tành trong tương lai. Cái ác hiểm nguy chính bởi nó tầm thường, nó dễ dàng len lỏi vào nếp sống, biến sự bất lương thành một thói quen và biến sự vô cảm thành một lẽ đương nhiên. Khi con người gật đầu tặc lưỡi trước cái ác, điều ác sẽ thay thế điều thiện, thậm chí trở thành lẽ bình thường.
Song song với việc thực hiện cái ác, sự tha hóa còn đến từ những điều tốt nho nhỏ chúng ta đã không làm. Đạo đức không chỉ là không làm việc xấu, mà còn là nỗ lực thực hành cái thiện. Một cái mỉm cười tiếp thêm hy vọng, một lời thăm hỏi lúc ngặt nghèo hay một hành động giúp đỡ không vụ lợi... dẫu nhỏ bé nhưng lại là những hành động giữ cho liên kết xã hội không bị đứt gãy. Khi chúng ta bỏ rơi cái thiện vì cho rằng chúng quá vụn vặt để thay đổi cục diện, chúng ta đã vô tình để lại một khoảng trống cho cái ác chiếm lĩnh. Sự im lặng trước cái xấu hay sự thờ ơ trước nỗi đau đồng loại không chỉ là sự thiếu hụt đạo đức, mà còn là hành vi dọn đường cho sự bạo lực lên ngôi. Bởi vậy, hoài nghi và thẳng thắn với cái ác giờ đây trở thành phương cách sống.
Để loại trừ cái ác, đừng bao giờ để người khác có cơ hội trở thành người xấu. Thay vì chỉ tập trung vào việc trừng phạt cái ác khi nó đã hiện hình, chúng ta cần ngăn chặn nó ngay từ khi còn là những mầm mống hiểm nguy. Con người thường trở nên độc ác khi họ bị bỏ rơi, bị dồn vào đường cùng hoặc bị tước đoạt phẩm giá. Một xã hội nhân văn là một xã hội mà ở đó mỗi cá nhân đều có ý thức bảo vệ nhân tính cho người khác bằng cách đối xử tử tế, để không ai phải vì quá đau đớn mà trở nên tàn bạo.
Hãy nhìn vào hình ảnh cậu bé Nhật Bản trong thảm họa sóng thần năm 2011. Giữa ranh giới của sự sống và cái chết, sự đói khát có thể đẩy con người ta vào bản năng tranh đoạt. Nhưng cậu bé ấy đã chọn xếp hàng và nhường suất ăn cho người khác. Hành động đó nhỏ bé so với quy mô của một thảm họa, nhưng nó lại mang sức mạnh của một vũ khí tối thượng: nó chứng minh rằng cái thiện có thể chiến thắng bản năng ngay cả trong nghịch cảnh cực đoan nhất. Chính những nỗ lực âm thầm ấy là sợi dây neo giữ niềm tin của chúng ta vào giá trị của con người.
Thế nhưng, tôi cũng cho rằng, nếu ai cũng tốt, vậy cái ác sẽ nhường cho ai? Nếu như cái ác không tồn tại, cuộc sống của con người chỉ còn xoay quanh mặt sáng, khi mà tâm hồn người ta chỉ còn “rồng phượng” mà mất đi rắn rết. Cuộc sống người khi đó không phải là cuộc đời. Cái ác vì vậy với tôi không phải thứ bị tạo ra để bị xua đuổi, ghét bỏ, cô lập, đè nén đến chết mà để thấu hiểu, để nhận biết và để đưa họ quay về với thiện lương.
Chúng ta cần đấu tranh không khoan nhượng với sự "tặc lưỡi" của bản thân. Hãy làm những điều tốt nho nhỏ không phải vì chúng ta muốn trở thành vĩ nhân, mà để chúng ta không vô tình trở thành những kẻ tiếp tay cho cái ác. Suy cho cùng, để giữ trọn chữ "Người", con người ta không chỉ cần sự dũng cảm để làm điều lớn lao, mà cần sự tỉnh táo để không bao giờ bỏ qua những điều nhỏ bé. Bởi đó mới chính là nơi nhân tính bắt đầu và cũng là nơi nhân tính được bảo toàn trước cuộc đời.
Cái ác ở trên đời, tôi tin nó luôn có một quá trình để hình thành. Không ai trở thành kẻ sát nhân hay kẻ phản bội chỉ sau một đêm. Sự độc ác luôn bắt đầu bằng những biểu hiện rất nhỏ, những thứ mà chúng ta thường coi là vô hại nên dễ dàng lướt qua. Không ai tự nguyện biến mình trở thành kẻ ác trong nhân loại, nếu như họ bị đẩy đến một bước đường cùng ép họ phải sống cùng với sự tổn thương lòng tự trọng, sự cô lập khỏi cộng đồng. Đánh giá con người dựa trên những hành động độc ác của họ mà chưa tìm hiểu rõ nguyên nhân là một lời xúc xiểm nhắm vào nỗi đau của người khác, xây dựng một xã hội mà ở đó cuộc sống chỉ hai màu trăng đen.
Nguy cơ của những điều xấu nho nhỏ này nằm ở chỗ chúng làm mòn mỏi cảm quan đạo đức. Khi ta gật đầu với cái sai nhỏ, ta đang tự tay nới lỏng biên độ của lương tri. Sự thỏa hiệp này không tạo nên sựu sụp đổ ngay lập tức, nhưng chúng chuẩn bị cho một sự đổ vỡ tan tành trong tương lai. Cái ác hiểm nguy chính bởi nó tầm thường, nó dễ dàng len lỏi vào nếp sống, biến sự bất lương thành một thói quen và biến sự vô cảm thành một lẽ đương nhiên. Khi con người gật đầu tặc lưỡi trước cái ác, điều ác sẽ thay thế điều thiện, thậm chí trở thành lẽ bình thường.
Song song với việc thực hiện cái ác, sự tha hóa còn đến từ những điều tốt nho nhỏ chúng ta đã không làm. Đạo đức không chỉ là không làm việc xấu, mà còn là nỗ lực thực hành cái thiện. Một cái mỉm cười tiếp thêm hy vọng, một lời thăm hỏi lúc ngặt nghèo hay một hành động giúp đỡ không vụ lợi... dẫu nhỏ bé nhưng lại là những hành động giữ cho liên kết xã hội không bị đứt gãy. Khi chúng ta bỏ rơi cái thiện vì cho rằng chúng quá vụn vặt để thay đổi cục diện, chúng ta đã vô tình để lại một khoảng trống cho cái ác chiếm lĩnh. Sự im lặng trước cái xấu hay sự thờ ơ trước nỗi đau đồng loại không chỉ là sự thiếu hụt đạo đức, mà còn là hành vi dọn đường cho sự bạo lực lên ngôi. Bởi vậy, hoài nghi và thẳng thắn với cái ác giờ đây trở thành phương cách sống.
Để loại trừ cái ác, đừng bao giờ để người khác có cơ hội trở thành người xấu. Thay vì chỉ tập trung vào việc trừng phạt cái ác khi nó đã hiện hình, chúng ta cần ngăn chặn nó ngay từ khi còn là những mầm mống hiểm nguy. Con người thường trở nên độc ác khi họ bị bỏ rơi, bị dồn vào đường cùng hoặc bị tước đoạt phẩm giá. Một xã hội nhân văn là một xã hội mà ở đó mỗi cá nhân đều có ý thức bảo vệ nhân tính cho người khác bằng cách đối xử tử tế, để không ai phải vì quá đau đớn mà trở nên tàn bạo.
Hãy nhìn vào hình ảnh cậu bé Nhật Bản trong thảm họa sóng thần năm 2011. Giữa ranh giới của sự sống và cái chết, sự đói khát có thể đẩy con người ta vào bản năng tranh đoạt. Nhưng cậu bé ấy đã chọn xếp hàng và nhường suất ăn cho người khác. Hành động đó nhỏ bé so với quy mô của một thảm họa, nhưng nó lại mang sức mạnh của một vũ khí tối thượng: nó chứng minh rằng cái thiện có thể chiến thắng bản năng ngay cả trong nghịch cảnh cực đoan nhất. Chính những nỗ lực âm thầm ấy là sợi dây neo giữ niềm tin của chúng ta vào giá trị của con người.
Thế nhưng, tôi cũng cho rằng, nếu ai cũng tốt, vậy cái ác sẽ nhường cho ai? Nếu như cái ác không tồn tại, cuộc sống của con người chỉ còn xoay quanh mặt sáng, khi mà tâm hồn người ta chỉ còn “rồng phượng” mà mất đi rắn rết. Cuộc sống người khi đó không phải là cuộc đời. Cái ác vì vậy với tôi không phải thứ bị tạo ra để bị xua đuổi, ghét bỏ, cô lập, đè nén đến chết mà để thấu hiểu, để nhận biết và để đưa họ quay về với thiện lương.
Chúng ta cần đấu tranh không khoan nhượng với sự "tặc lưỡi" của bản thân. Hãy làm những điều tốt nho nhỏ không phải vì chúng ta muốn trở thành vĩ nhân, mà để chúng ta không vô tình trở thành những kẻ tiếp tay cho cái ác. Suy cho cùng, để giữ trọn chữ "Người", con người ta không chỉ cần sự dũng cảm để làm điều lớn lao, mà cần sự tỉnh táo để không bao giờ bỏ qua những điều nhỏ bé. Bởi đó mới chính là nơi nhân tính bắt đầu và cũng là nơi nhân tính được bảo toàn trước cuộc đời.
