Tập phim mới đây của VTV “Cạm bẫy từ các hợp đồng kì nghỉ” đã thực sự khiến tôi suy nghĩ về giá trị thực sự của lương tâm nghề nghiệp và đâu là giới hạn cho đồng tiền. Đó là màn kịch tàn nhẫn, nơi lòng tin của những người già bị thao túng đến mức kiệt quệ, biến họ trở thành những con rối của những mô hình sinh lời nhanh chóng, khiến họ phải đánh đổi cả sổ hưu và những kỷ vật cuối cùng của đời mình. Những tên lừa đảo đã nhanh chóng lợi dụng tâm lý yếu đuối, sự khao khát có được lợi nhuận lớn và niềm tin trong sáng của người già để biến các nạn nhân trở thành mồi ngon của những chiêu trò lọc lừa. Hậu quả là rất nhiều người già đã đánh mất một số tiền lớn lên đến hàng tỷ đồng vào những dự án nghỉ dưỡng rất tiềm năng, bóng bấy. Trong tập phóng sự của VTV, tôi còn nhớ câu nói của người con với nhân viên bán hàng: “Chị chỉ khuyên các em một điều là việc của em làm ấy, nó thất đức lắm”. Đó la lúc tôi bắt đầu hoài nghi về lương tâm nghề nghiệp và điểm dừng cho đồng tiền trong cuộc sinh tồn này.
Con người là điểm giao nối giữa thiên thần và ác quỷ. Ranh giới giữa hai thái cực ấy chưa bao giờ mỏng manh và dễ vỡ như khi nó được đặt lên bàn cân cùng sức nặng của đồng tiền. Khi đồng tiền lên ngôi, lương tâm nghề nghiệp trở thành một xa xỉ phẩm, và giới hạn của con người trong cuộc sinh tồn này bỗng chốc bị đẩy xuống vực sâu. Đồng tiền, về bản chất, là thước đo giá trị lao động và là công cụ để con người duy trì, nâng cao chất lượng cuộc sống. Thế nhưng, khi chủ nghĩa thực dụng lên ngôi, đồng tiền đã bị biến tướng thành một thứ quyền lực vạn năng, một thứ "tôn giáo" mới mà không ít kẻ sẵn sàng quỳ lạy. Sức mạnh của đồng tiền nằm ở chỗ nó có thể che mờ lý trí, bẻ cong công lý và làm tê liệt cảm xúc của con người. Từ chỗ là phương tiện, đồng tiền nghiễm nhiên trở thành mục đích sống tối thượng, đẩy con người vào một cuộc đua khốc liệt không có điểm dừng.
Mô hình "bẫy hợp đồng kỳ nghỉ" được phản ánh trong phóng sự VTV không phải là một hoạt động kinh doanh thông thường, mà là một màn kịch được dàn dựng công phu, một thứ "công nghệ thao túng tâm lý" đánh vào tâm lý của những người già cô đơn. Họ khao khát có một khoản lợi nhuận nhỏ để không trở thành gánh nặng cho con cháu, họ mong muốn có một chuyến nghỉ dưỡng bên gia đình. Những kẻ săn mồi đã đánh trúng vào tâm lý ấy, dùng sự quan tâm giả tạo để đổi lấy niềm tin trong sáng của các nạn nhân. Để rồi, không chỉ là số tiền hàng tỷ đồng, mà thứ sụp đổ chính là niềm tin vào con người.
Giữa bối cảnh đó, lương tâm nghề nghiệp càng cần được đề cao như một thứ la bàn định hướng cho mỗi người. Đó là hệ thống những giá trị đạo đức, là những quy chuẩn về nhân phẩm mà từ đó con người biết phân biệt giữa đúng và sai, giữa thiện và ác trong quá trình lao động. Lương tâm nghề nghiệp đòi hỏi mỗi cá nhân khi thực thi công việc của mình không chỉ hướng tới lợi ích cá nhân mà phải đặt lợi ích của cộng đồng lên trên hết, hoặc chí ít, không được xâm hại đến quyền lợi và nhân phẩm của người khác.
Lương tâm là một sự lựa chọn và bản lĩnh. Những nhân viên tư vấn trong phóng sự VTV, họ cũng là những người trẻ bước vào đời với áp lực mưu sinh đè nặng trên vai, đối mặt với bài toán cơm áo gạo tiền khốc liệt của cuộc sinh tồn. Họ được tuyển dụng, được đào tạo bài bản về "kỹ năng chốt sale" mà thực chất là kỹ nghệ thao túng và che giấu sự thật. Ban đầu, có thể họ cũng có những phút giây đắn đo, ngập ngừng. Nhưng khi những con số hoa hồng khổng lồ xuất hiện, khi áp lực chỉ tiêu đè nặng, và khi họ nhìn thấy đồng nghiệp xung quanh thản nhiên bước qua ranh giới, lương tâm của họ bắt đầu bị đổi thay. Vì đồng tiền mà chính họ cũng không thể thoát ra được khỏi những dự án đầu tư mà ngay cả chính họ cũng hiểu rõ sự thất đức ấy.
Vậy đâu là điểm dừng cho đồng tiền trong cuộc sinh tồn này? Điểm dừng của đồng tiền chính là nơi pháp luật thực thi và đạo đức lên tiếng. Nó phải được định giới bằng luật pháp nghiêm minh và bằng một nền tảng văn hóa tinh thần vững chắc. Nền tảng văn hóa tinh thần phải tạo ra nền tảng đạo đức để đồng tiền không trở thành lý do đánh mất nhân tính. Nhưng quan trọng hơn, điểm dừng ấy nằm ở trong tâm thức của mỗi cá nhân. Đó là sự tự ý thức rằng có những thứ không bao giờ được phép mang ra mua bán, đó là nhân phẩm, là danh dự, và là sự bình yên trong tâm hồn.
Áp lực mưu sinh không bao giờ có thể trở thành tấm lá chắn hợp pháp cho hành vi vô đạo đức. Nghèo đói có thể là một hoàn cảnh đáng thương, nhưng lấy sự nghèo đói hay áp lực cuộc sống để biện minh cho hành động lừa đảo, cướp bóc đi chỗ dựa cuối cùng của người già thì đó là một sự hèn hạ. Cuộc đời là một chuỗi những sự lựa chọn và đánh đổi.
Phóng sự của VTV khép lại, nhưng những dư âm của nó vẫn còn vang vọng, buộc mỗi chúng ta phải tự trả lời câu hỏi: Đâu là định nghĩa của lương tâm và cái giá của đồng tiền trong cuộc đời này? Vì đồng tiền, người ta chọn giẫm đạp lên nhau, mặc kệ những nỗi đau của người già để kiếm tiền trên sự ngây thơ của họ. Những câu chuyện đau lòng về sự lừa đảo ngày càng tinh vi hơn, mà trong đó cách để những kẻ lừa đảo trục lợi chính là lợi dụng tâm lý của những nạn nhân. Và những lí do mà người ta lựa chọn tham gia vào con đường phạm pháp ấy thì cũng vô kể, hàng bao lý do biện minh cho sự thất đức, mà có vẻ như trong những lý do đó họ chua từng thấy mình là thủ phạm. Pháp luật chỉ trừng trị những kẻ thất đức, nhưng không ai có thể bù đắp được nỗi đau cho những nạn nhân đã mất đi tất cả chỉ vì một lần tin. Có những nỗi đau không thể bù đắp được, nhất là khi người ta đã mất đi sau cú sốc sụp đổ niềm tin. Đồng tiền, bởi vậy không chỉ khiến người ta mờ mắt, che mờ đi lý tính mà còn gây ra biết bao nỗi đau cho người ở lại, không dễ gì nguôi ngoai.
Con người là điểm giao nối giữa thiên thần và ác quỷ. Ranh giới giữa hai thái cực ấy chưa bao giờ mỏng manh và dễ vỡ như khi nó được đặt lên bàn cân cùng sức nặng của đồng tiền. Khi đồng tiền lên ngôi, lương tâm nghề nghiệp trở thành một xa xỉ phẩm, và giới hạn của con người trong cuộc sinh tồn này bỗng chốc bị đẩy xuống vực sâu. Đồng tiền, về bản chất, là thước đo giá trị lao động và là công cụ để con người duy trì, nâng cao chất lượng cuộc sống. Thế nhưng, khi chủ nghĩa thực dụng lên ngôi, đồng tiền đã bị biến tướng thành một thứ quyền lực vạn năng, một thứ "tôn giáo" mới mà không ít kẻ sẵn sàng quỳ lạy. Sức mạnh của đồng tiền nằm ở chỗ nó có thể che mờ lý trí, bẻ cong công lý và làm tê liệt cảm xúc của con người. Từ chỗ là phương tiện, đồng tiền nghiễm nhiên trở thành mục đích sống tối thượng, đẩy con người vào một cuộc đua khốc liệt không có điểm dừng.
Mô hình "bẫy hợp đồng kỳ nghỉ" được phản ánh trong phóng sự VTV không phải là một hoạt động kinh doanh thông thường, mà là một màn kịch được dàn dựng công phu, một thứ "công nghệ thao túng tâm lý" đánh vào tâm lý của những người già cô đơn. Họ khao khát có một khoản lợi nhuận nhỏ để không trở thành gánh nặng cho con cháu, họ mong muốn có một chuyến nghỉ dưỡng bên gia đình. Những kẻ săn mồi đã đánh trúng vào tâm lý ấy, dùng sự quan tâm giả tạo để đổi lấy niềm tin trong sáng của các nạn nhân. Để rồi, không chỉ là số tiền hàng tỷ đồng, mà thứ sụp đổ chính là niềm tin vào con người.
Giữa bối cảnh đó, lương tâm nghề nghiệp càng cần được đề cao như một thứ la bàn định hướng cho mỗi người. Đó là hệ thống những giá trị đạo đức, là những quy chuẩn về nhân phẩm mà từ đó con người biết phân biệt giữa đúng và sai, giữa thiện và ác trong quá trình lao động. Lương tâm nghề nghiệp đòi hỏi mỗi cá nhân khi thực thi công việc của mình không chỉ hướng tới lợi ích cá nhân mà phải đặt lợi ích của cộng đồng lên trên hết, hoặc chí ít, không được xâm hại đến quyền lợi và nhân phẩm của người khác.
Lương tâm là một sự lựa chọn và bản lĩnh. Những nhân viên tư vấn trong phóng sự VTV, họ cũng là những người trẻ bước vào đời với áp lực mưu sinh đè nặng trên vai, đối mặt với bài toán cơm áo gạo tiền khốc liệt của cuộc sinh tồn. Họ được tuyển dụng, được đào tạo bài bản về "kỹ năng chốt sale" mà thực chất là kỹ nghệ thao túng và che giấu sự thật. Ban đầu, có thể họ cũng có những phút giây đắn đo, ngập ngừng. Nhưng khi những con số hoa hồng khổng lồ xuất hiện, khi áp lực chỉ tiêu đè nặng, và khi họ nhìn thấy đồng nghiệp xung quanh thản nhiên bước qua ranh giới, lương tâm của họ bắt đầu bị đổi thay. Vì đồng tiền mà chính họ cũng không thể thoát ra được khỏi những dự án đầu tư mà ngay cả chính họ cũng hiểu rõ sự thất đức ấy.
Vậy đâu là điểm dừng cho đồng tiền trong cuộc sinh tồn này? Điểm dừng của đồng tiền chính là nơi pháp luật thực thi và đạo đức lên tiếng. Nó phải được định giới bằng luật pháp nghiêm minh và bằng một nền tảng văn hóa tinh thần vững chắc. Nền tảng văn hóa tinh thần phải tạo ra nền tảng đạo đức để đồng tiền không trở thành lý do đánh mất nhân tính. Nhưng quan trọng hơn, điểm dừng ấy nằm ở trong tâm thức của mỗi cá nhân. Đó là sự tự ý thức rằng có những thứ không bao giờ được phép mang ra mua bán, đó là nhân phẩm, là danh dự, và là sự bình yên trong tâm hồn.
Áp lực mưu sinh không bao giờ có thể trở thành tấm lá chắn hợp pháp cho hành vi vô đạo đức. Nghèo đói có thể là một hoàn cảnh đáng thương, nhưng lấy sự nghèo đói hay áp lực cuộc sống để biện minh cho hành động lừa đảo, cướp bóc đi chỗ dựa cuối cùng của người già thì đó là một sự hèn hạ. Cuộc đời là một chuỗi những sự lựa chọn và đánh đổi.
Phóng sự của VTV khép lại, nhưng những dư âm của nó vẫn còn vang vọng, buộc mỗi chúng ta phải tự trả lời câu hỏi: Đâu là định nghĩa của lương tâm và cái giá của đồng tiền trong cuộc đời này? Vì đồng tiền, người ta chọn giẫm đạp lên nhau, mặc kệ những nỗi đau của người già để kiếm tiền trên sự ngây thơ của họ. Những câu chuyện đau lòng về sự lừa đảo ngày càng tinh vi hơn, mà trong đó cách để những kẻ lừa đảo trục lợi chính là lợi dụng tâm lý của những nạn nhân. Và những lí do mà người ta lựa chọn tham gia vào con đường phạm pháp ấy thì cũng vô kể, hàng bao lý do biện minh cho sự thất đức, mà có vẻ như trong những lý do đó họ chua từng thấy mình là thủ phạm. Pháp luật chỉ trừng trị những kẻ thất đức, nhưng không ai có thể bù đắp được nỗi đau cho những nạn nhân đã mất đi tất cả chỉ vì một lần tin. Có những nỗi đau không thể bù đắp được, nhất là khi người ta đã mất đi sau cú sốc sụp đổ niềm tin. Đồng tiền, bởi vậy không chỉ khiến người ta mờ mắt, che mờ đi lý tính mà còn gây ra biết bao nỗi đau cho người ở lại, không dễ gì nguôi ngoai.
