Trong cuộc chạy đua tiếp sức không ngừng nghỉ của văn học Việt Nam hiện đại, Nguyễn Khải hiện lên như một cây bút luôn trăn trở trước những biến động của lịch sử và những giá trị nhân sinh của đời người. Truyện ngắn "Một người Hà Nội" không chỉ đơn thuần là một bức chân dung nhân vật, mà còn là sự níu giữ văn hóa đầy suy tư, nơi tác giả gửi gắm niềm tin vào sức sống mãnh liệt của cái đẹp, của cốt cách Hà thành giữa những thăng trầm dâu bể.
Nhân vật trung tâm của tác phẩm là cô Hiền - người được Nguyễn Khải gọi là "hạt bụi vàng" của Hà Nội. Nhà văn gửi gắm niềm ao ước những hạt bụi vàng như cô hãy “mượn gió mà bay cao, góp cho đất kinh kỳ những ánh vàng”. Cô Hiền, đứng trước những biến thiên xoay vần của thời thế, vẫn là người phụ nữ thức thời, giữ được vẻ đẹp Hà thành cao quý, lịch thiệp. Như lời cô tự nhận xét về mình, “tao có bộ mặt tư sản, cách sống rất tư sản nhưng lại không bóc lột ai thì làm sao trở thành tư sản được”. Cô là hiện thân cho vẻ đẹp của một trí tuệ sắc sảo, một tâm hồn kiên định. Cô không sống bằng sự ảo tưởng về quá khứ, cũng không dễ dàng bị cuốn phăng bởi những trào lưu đổi mới của hiện tại. Ở cô, ta thấy một sự giao thoa hài hòa giữa vẻ đẹp truyền thống và tư duy thức thời. đứng giữa những cuộc bể dâu, trong khi vốn dĩ có thể thay đổi theo dòng chảy, cô Hiền vẫn chọn cách sống với những nền nếp truyền thống của mình.
Cô Hiền có một cái nhìn cực kỳ tỉnh táo về cuộc đời. Cô biết cách sắp xếp cuộc sống gia đình mình sao cho "vừa vặn" với thời đại mà không đánh mất bản sắc. Từ việc chọn chồng, sinh con đến việc dạy dỗ con cái cách ăn, cách nói, cách đứng ngồi, cô đều thực hiện bằng một kỷ luật tinh tế nhưng nghiêm ngặt. Cô dạy con cái rằng: "Chúng mày là người Hà Nội thì cách đi đứng, nói năng phải có chuẩn, không được sống tùy tiện." Đó không phải là sự hợm hĩnh của giai tầng mà là ý thức bảo tồn lòng tự trọng của một vùng đất ngàn năm văn hiến.
Trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp, rồi thời kỳ hòa bình lập lại ở miền Bắc, và cả khi đất nước bước vào cuộc kháng chiến chống Mỹ đầy gian khổ, cô Hiền vẫn giữ được sự bình thản đến lạ lùng. Chừng ấy năm đã đủ cho sự đổi thay của một đất nước, một vùng đất, hay thậm chí là một đời người. Nhưng sau ngần ấy đổi thay, cô Hiền vẫn là người phụ nữ với niềm tin và lối sống ấy. Sự "thức thời" của cô là sự thích nghi thông minh để bảo vệ những giá trị cốt lõi. Khi con trai lớn xin đi lính, cô không ngăn cản dù lòng đau thắt. Cô hiểu rằng trong thời đại ấy, bổn phận với đất nước là tối thượng. Cô nói: "Tự trọng là biết đau với nỗi đau chung của dân tộc." Bởi thế, ta thấy cô Hiền không chỉ là một người phụ nữ của gia đình, mà còn là một công dân mang dòng máu Hà thành ẩn sau vẻ ngoài hào hoa, khuê các.
Nguyễn Khải đã đặt nhân vật của mình vào những bối cảnh đối lập: một Hà Nội xưa cũ với nếp sống thanh lịch và một Hà Nội đang biến dạng bởi những xô bồ, bởi những người lạ từ khắp nơi đổ về mang theo lối sống tạp kỷ. Hà Nội cũng vậy, dù trải qua bao nhiêu dâu bể, dù có lúc tưởng như những vẻ đẹp cổ kính đã lùi vào dĩ vãng, nhưng chừng nào còn những "người Hà Nội" như cô Hiền, thì cốt cách ấy vẫn sẽ trường tồn.
Là một người con lớn lên từ những nếp nhà quê hương trước những biến thiên của thời cuộc, tác phẩm của Nguyễn Khải không khỏi khiến tôi thấy trăn trở. Liệu con người có thể mãi sống với nếp sống truyền thống sao, hay người ta cần vượt thoát khỏi nó để trở thành một cá nhân độc bản, mạnh mẽ, rực rỡ và tự do? Nhưng vốn dĩ, người ta đâu cần lựa chọn. Giữa thời buổi mà những giá trị dần đổi thay, người ta cần phải sống theo kịp nhịp độ của xã hội để không bỏ lỡ, và sau bão giông lại trở về núp dưới bóng chở che của cha mẹ, vậy là đủ.
Nhân vật trung tâm của tác phẩm là cô Hiền - người được Nguyễn Khải gọi là "hạt bụi vàng" của Hà Nội. Nhà văn gửi gắm niềm ao ước những hạt bụi vàng như cô hãy “mượn gió mà bay cao, góp cho đất kinh kỳ những ánh vàng”. Cô Hiền, đứng trước những biến thiên xoay vần của thời thế, vẫn là người phụ nữ thức thời, giữ được vẻ đẹp Hà thành cao quý, lịch thiệp. Như lời cô tự nhận xét về mình, “tao có bộ mặt tư sản, cách sống rất tư sản nhưng lại không bóc lột ai thì làm sao trở thành tư sản được”. Cô là hiện thân cho vẻ đẹp của một trí tuệ sắc sảo, một tâm hồn kiên định. Cô không sống bằng sự ảo tưởng về quá khứ, cũng không dễ dàng bị cuốn phăng bởi những trào lưu đổi mới của hiện tại. Ở cô, ta thấy một sự giao thoa hài hòa giữa vẻ đẹp truyền thống và tư duy thức thời. đứng giữa những cuộc bể dâu, trong khi vốn dĩ có thể thay đổi theo dòng chảy, cô Hiền vẫn chọn cách sống với những nền nếp truyền thống của mình.
Cô Hiền có một cái nhìn cực kỳ tỉnh táo về cuộc đời. Cô biết cách sắp xếp cuộc sống gia đình mình sao cho "vừa vặn" với thời đại mà không đánh mất bản sắc. Từ việc chọn chồng, sinh con đến việc dạy dỗ con cái cách ăn, cách nói, cách đứng ngồi, cô đều thực hiện bằng một kỷ luật tinh tế nhưng nghiêm ngặt. Cô dạy con cái rằng: "Chúng mày là người Hà Nội thì cách đi đứng, nói năng phải có chuẩn, không được sống tùy tiện." Đó không phải là sự hợm hĩnh của giai tầng mà là ý thức bảo tồn lòng tự trọng của một vùng đất ngàn năm văn hiến.
Trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp, rồi thời kỳ hòa bình lập lại ở miền Bắc, và cả khi đất nước bước vào cuộc kháng chiến chống Mỹ đầy gian khổ, cô Hiền vẫn giữ được sự bình thản đến lạ lùng. Chừng ấy năm đã đủ cho sự đổi thay của một đất nước, một vùng đất, hay thậm chí là một đời người. Nhưng sau ngần ấy đổi thay, cô Hiền vẫn là người phụ nữ với niềm tin và lối sống ấy. Sự "thức thời" của cô là sự thích nghi thông minh để bảo vệ những giá trị cốt lõi. Khi con trai lớn xin đi lính, cô không ngăn cản dù lòng đau thắt. Cô hiểu rằng trong thời đại ấy, bổn phận với đất nước là tối thượng. Cô nói: "Tự trọng là biết đau với nỗi đau chung của dân tộc." Bởi thế, ta thấy cô Hiền không chỉ là một người phụ nữ của gia đình, mà còn là một công dân mang dòng máu Hà thành ẩn sau vẻ ngoài hào hoa, khuê các.
Nguyễn Khải đã đặt nhân vật của mình vào những bối cảnh đối lập: một Hà Nội xưa cũ với nếp sống thanh lịch và một Hà Nội đang biến dạng bởi những xô bồ, bởi những người lạ từ khắp nơi đổ về mang theo lối sống tạp kỷ. Hà Nội cũng vậy, dù trải qua bao nhiêu dâu bể, dù có lúc tưởng như những vẻ đẹp cổ kính đã lùi vào dĩ vãng, nhưng chừng nào còn những "người Hà Nội" như cô Hiền, thì cốt cách ấy vẫn sẽ trường tồn.
Là một người con lớn lên từ những nếp nhà quê hương trước những biến thiên của thời cuộc, tác phẩm của Nguyễn Khải không khỏi khiến tôi thấy trăn trở. Liệu con người có thể mãi sống với nếp sống truyền thống sao, hay người ta cần vượt thoát khỏi nó để trở thành một cá nhân độc bản, mạnh mẽ, rực rỡ và tự do? Nhưng vốn dĩ, người ta đâu cần lựa chọn. Giữa thời buổi mà những giá trị dần đổi thay, người ta cần phải sống theo kịp nhịp độ của xã hội để không bỏ lỡ, và sau bão giông lại trở về núp dưới bóng chở che của cha mẹ, vậy là đủ.
