Xã hội ngày càng đặt nhiều mối quan tâm hơn cho giáo dục hiện hành. Đã không còn là thời đại “dạy – chép” kiến thức như trước. Giờ đây, xã hội đòi hỏi người dạy phải có khả năng dẫn dắt, định hướng thay vì thu hẹp sức nghĩ của học sinh trong những suy nghĩ cá nhân, người học cần có tư duy tự tìm hiểu, khả năng phản biện để tái định nghĩa, phản tỉnh đối với những gì được học. Phương pháp này có khả năng kích thích tư duy của học sinh, tạo nên một cộng đồng thế hệ có khả năng tư duy phản biện. Tuy nhiên, câu hỏi được đặt ra là việc giáo dục phản biện như vậy đã thực sự tối ưu hay chưa? Bởi lẽ, trong giáo dục phản biện, những tư duy, suy nghĩ của học sinh vẫn liên tục bị dẫn dắt bởi định nghĩa của giáo viên, và một phần định kiến trong “cựu học” vẫn chưa được thay thế.
Giáo dục hôm nay đòi hỏi những cá nhân biết tư duy, có khả năng phản biện, đối chiếu để không thỏa hiệp với những kiến thức đã có. Ngay trong giáo dục, việc truyền đạt kiến thức đã đi liền với khá nhiều vấn đề bất cân xứng, đánh giá học sinh dựa trên màu da, giới tính hoặc quan hệ cá nhân. Vấn đề này đã được đề cập đến từ rất lâu nhưng chưa thể giải quyết. Việc mà giáo dục giờ đây cần là trao cho học sinh tiếng nói để nhận diện những bất cân xứng đó, từ đó các em có thể phản kháng lại chúng không chỉ trong môi trường học đường. Ngay cả khi giáo dục chưa thể hoàn toàn đem lại khả năng đó, nó cũng cần phải truyền lửa, thôi thúc những cá nhân khác đam mê học tập, khao khát lên đường kiếm tìm con đường cho riêng mình.
Tuy nhiên, vấn đề được nhìn nhận là giáo dục phản biện chưa đem lại hiệu quả sâu sắc. Giáo viên vẫn liên tục đóng vai trò như kho lưu trữ kiến thức, luôn dùng kiến thức để che mờ đi tiếng nói của học sinh, khiến cac em không có được không gian mở để cất tiếng. Vấn đề còn đến từ chính học sinh, chưa có khát khao muốn phản biện, quen với suy nghĩ nhìn vấn đề một chiều, ngại thay đổi, ngại tích lũy. Vấn đề sâu xa hơn còn bắt nguồn từ chính sự giáo dục của gia đình và xã hội. Chúng ta đang sống giữa xã hội phương Đông với lối giáo dục theo khuôn mẫu, chưa có nhiều cải tiến. Trẻ em khi lớn lên luôn bị yêu cầu phải ngoan, phải nghe lời, không được đặt câu hỏi hoặc lên tiếng. Ngay cả khi có thắc mắc, các em cũng liên tục bị trả lời “Lớn lên con sẽ biết” thay vì được giải thích để thấu hiểu sâu vấn đề. Khi đứng trước một thử thách như việc tập đi xe đạp, cha mẹ cũng thường quen với suy nghĩ bảo bọc con, khiến cho đứa trẻ không dám bước đi mà không có bố mẹ bên cạnh, không dám vấp ngã để đứng lên làm lại. Cách giáo dục ảnh hưởng đến con cái từ rất sớm. Tôi bắt đầu nhận ra sự thiếu hụt cảm xúc, thiếu kĩ năng phản biện của mình một phần là do bố mẹ luôn bảo bọc, không cho tôi cơ hội được giao lưu, nhìn ngắm thế giới, tiếp xúc với nhiều không gian mới hơn. Đến khi lớn lên, phát hiện mình thiếu hụt quá nhiều, phải đi học lại từ đầu, lúc đó thật sự rất khó khăn.
Nhà giáo dục và triết gia người Brazil Paulo Freire cho rằng kiểu giáo dục phản biện này là “giáo dục nhà băng”. Kiến thức thay vì được tiếp nối, nhân giống và phát triển thêm từ nhiều góc nhìn bằng quan điểm sống của học sinh thì lại liên tục bị “ban bố” bởi người dạy. Việc học lúc này cũng tương tự như việc giao hàng hóa, chuyển giao tiền, liên tục bị trao đổi từ người này sang người khác. Kiến thức khi đó bị nhồi nhét, ấn định quan điểm vào tư duy phản tư của học sinh.
Tôi thực sự mong rằng những quan điểm của xã hội phương Đông sẽ được nới lỏng, trở nên rộng mở hơn. Trẻ em sẽ không còn phải học vì bổn phận, thay vào đó, các em được trao quyền để suy tư, để nhìn vấn đề theo một cách khác. Học tập là cách duy nhất để các em nhận diện bất bình đẳng và phản kháng lại bất bình đẳng trong đời.
Giáo dục hôm nay đòi hỏi những cá nhân biết tư duy, có khả năng phản biện, đối chiếu để không thỏa hiệp với những kiến thức đã có. Ngay trong giáo dục, việc truyền đạt kiến thức đã đi liền với khá nhiều vấn đề bất cân xứng, đánh giá học sinh dựa trên màu da, giới tính hoặc quan hệ cá nhân. Vấn đề này đã được đề cập đến từ rất lâu nhưng chưa thể giải quyết. Việc mà giáo dục giờ đây cần là trao cho học sinh tiếng nói để nhận diện những bất cân xứng đó, từ đó các em có thể phản kháng lại chúng không chỉ trong môi trường học đường. Ngay cả khi giáo dục chưa thể hoàn toàn đem lại khả năng đó, nó cũng cần phải truyền lửa, thôi thúc những cá nhân khác đam mê học tập, khao khát lên đường kiếm tìm con đường cho riêng mình.
Tuy nhiên, vấn đề được nhìn nhận là giáo dục phản biện chưa đem lại hiệu quả sâu sắc. Giáo viên vẫn liên tục đóng vai trò như kho lưu trữ kiến thức, luôn dùng kiến thức để che mờ đi tiếng nói của học sinh, khiến cac em không có được không gian mở để cất tiếng. Vấn đề còn đến từ chính học sinh, chưa có khát khao muốn phản biện, quen với suy nghĩ nhìn vấn đề một chiều, ngại thay đổi, ngại tích lũy. Vấn đề sâu xa hơn còn bắt nguồn từ chính sự giáo dục của gia đình và xã hội. Chúng ta đang sống giữa xã hội phương Đông với lối giáo dục theo khuôn mẫu, chưa có nhiều cải tiến. Trẻ em khi lớn lên luôn bị yêu cầu phải ngoan, phải nghe lời, không được đặt câu hỏi hoặc lên tiếng. Ngay cả khi có thắc mắc, các em cũng liên tục bị trả lời “Lớn lên con sẽ biết” thay vì được giải thích để thấu hiểu sâu vấn đề. Khi đứng trước một thử thách như việc tập đi xe đạp, cha mẹ cũng thường quen với suy nghĩ bảo bọc con, khiến cho đứa trẻ không dám bước đi mà không có bố mẹ bên cạnh, không dám vấp ngã để đứng lên làm lại. Cách giáo dục ảnh hưởng đến con cái từ rất sớm. Tôi bắt đầu nhận ra sự thiếu hụt cảm xúc, thiếu kĩ năng phản biện của mình một phần là do bố mẹ luôn bảo bọc, không cho tôi cơ hội được giao lưu, nhìn ngắm thế giới, tiếp xúc với nhiều không gian mới hơn. Đến khi lớn lên, phát hiện mình thiếu hụt quá nhiều, phải đi học lại từ đầu, lúc đó thật sự rất khó khăn.
Nhà giáo dục và triết gia người Brazil Paulo Freire cho rằng kiểu giáo dục phản biện này là “giáo dục nhà băng”. Kiến thức thay vì được tiếp nối, nhân giống và phát triển thêm từ nhiều góc nhìn bằng quan điểm sống của học sinh thì lại liên tục bị “ban bố” bởi người dạy. Việc học lúc này cũng tương tự như việc giao hàng hóa, chuyển giao tiền, liên tục bị trao đổi từ người này sang người khác. Kiến thức khi đó bị nhồi nhét, ấn định quan điểm vào tư duy phản tư của học sinh.
Tôi thực sự mong rằng những quan điểm của xã hội phương Đông sẽ được nới lỏng, trở nên rộng mở hơn. Trẻ em sẽ không còn phải học vì bổn phận, thay vào đó, các em được trao quyền để suy tư, để nhìn vấn đề theo một cách khác. Học tập là cách duy nhất để các em nhận diện bất bình đẳng và phản kháng lại bất bình đẳng trong đời.
