Văn học có khả năng nói cho chúng ta điều gì, nói cho cùng thì nó nói cho chúng ta về những tiếng nói của những kẻ ngoại cuộc, những kẻ ở bên lề của sự thật, những kẻ bị khước từ quyền được định đoạt phật diễn ngôn. Thay vào đó, họ liên tục bị những tương quan quyền lực lớn hơn định danh và phán truyền một thứ chân lý dành cho họ. Do đó họ luôn phải sống dưới những định nghĩa của người khác và rất khó để có thể vượt thoát khỏi định nghĩa đó.
Những kẻ sống bên lề sống ở phía ngoại cuộc phần nhiều họ đã quen với phận vị sống của mình nên không đòi hỏi về một không gian rộng lớn hơn, về một tiếng nói công bằng hơn. Tuy nhiên, một số còn lại mang theo tiếng nói nổi loạn, điên rồ, cả gan để chống lại những cơ chế quyền lực đã chà đạp lên họ. Ở đó, những giới hạn sức chịu đựng của họ bị đứt đoạn thậm chí bị phá vỡ bởi chính hoàn cảnh thực tại. Do đó họ buộc phải đứng lên để đòi quyền công bằng cho chính mình, và văn học nói cho ra những tiếng nói đòi quyền đó.
Bằng cách viết về những phận người có hoặc không có xuất hiện ít hoặc xuất hiện nhiều trong lịch sử văn học, nói với chúng ta rằng chúng ta hiển nhiên không phải là những người khổ nhất như mình vẫn tưởng. Nó khiến chúng ta thoát khỏi vị trí trung tâm luận, khiến chúng ta thoát khỏi phận vị là một chủ nhân của thế giới, thay vào đó chúng ta trở thành những người đồng hạng, những người có cùng chung một nỗi đau, nỗi ưu phiền, những sướng vui, khổ hạnh và bất mãn trong đời. ở đó, những nỗi đau của ta cũng trở thành những nỗi đau của người khác, một nỗi đau của ta có thể sẽ liên tục bị so sánh giữa những nỗi đau của người khác. Nhưng ở đó, ta hiển nhiên không bao giờ là người khổ nhất. Ta vẫn sống trong nỗi đau của mình, nhưng được rực ấy trong nỗi hoan ca của tinh thần đồng cảm nhân loại, trong sự chữa lành những vết xước của một thời đại dễ tổn thương.
Văn học cho chúng ta được bước vào những cuộc đời khác, sống một cách sống khác, được trải nghiệm một phía đời khác đi của hiện thực mà ta đang sống. Thông qua đó, chúng ta thoát ra khỏi điều kiện sống hữu hạn, thoát ra khỏi một kiếp sống mà ở đó vạn vật hữu tử, tất cả chúng ta đều phải đối diện với cái chết. Nếu như cái chết trong cuộc đời là chấm dứt tất cả thì những cái chết trong văn chương lại mở ra nhiều góc nhìn khác, mở ra những cách nhìn sâu sắc hơn về thủ phạm, về nạn nhân vì kẻ gây án, về nhân chứng và về những nỗi đau của thời đại, khi mà một cái chết gây ra thường là hậu quả cho một lối suy nghĩ vô cảm, thiển cận.
Bằng những tiếng nói không lời, văn chương dạy cho chúng ta về cách cất tiếng. Nếu như chúng ta cứ mãi ở trong đường biên ranh giới giữa nói và không nói, bị cấm nói và có thể nói thì chúng ta sẽ mãi mãi mắc kẹt lại trong ranh giới đó, bởi chúng ta sẽ không thể nào có được đặc quyền được trao tiếng nói một cách trực diện. Văn trường có thể làm điều này nhưng nó chỉ là một cách gián tiếp. Nó chỉ cổ vũ, nó chỉ thôi thúc, chỉ khuyến khích chúng ta, nhưng nó không thể cho chúng ta một tiếng nói và một địa vị rõ ràng trong xã hội. Chúng ta bằng một cách nào đó vẫn phải cưỡng đoạt lấy quyền này, vẫn phải giành lấy nó bằng chính sự nỗ lực và tiếng nói cá nhân của mình. Đó là hành trình nỗ lực của không chỉ một cá nhân mà còn là hành trình nỗ lực của văn chương. Ở đó, ta thấy những nỗ lực đến gắng gỏi, đến đèo bồng của văn chương để nâng đỡ những giá trị người bên trong mỗi con người.
Trong thế giới của văn chương, không có điều gì là hiển nhiên và cũng chẳng điều gì là có thể không xảy ra. Mọi vật đều có tính khả nhiên của nó, mọi hiện tượng đều có thể xảy ra trong sự bất ngờ ngỡ ngàng của loài người. Và rồi chúng ta có bất ngờ như thế nào thì hiện thực đó vẫn sẽ xảy ra, vẫn sẽ thách thức vị trí của chúng ta và đập vụn những thế giới quan mà chúng ta đã từng xây dựng. Văn chương là một nỗ lực giải thể những chân dung, giải thể bức tranh thực tại, trao cho chúng ta quyền nhìn thấy sâu hơn về những tiếng nói ở bên lề, về những tiếng khóc mà liên tục bị che giấu đi dưới bề mặt cuộc sống.
Những kẻ sống bên lề sống ở phía ngoại cuộc phần nhiều họ đã quen với phận vị sống của mình nên không đòi hỏi về một không gian rộng lớn hơn, về một tiếng nói công bằng hơn. Tuy nhiên, một số còn lại mang theo tiếng nói nổi loạn, điên rồ, cả gan để chống lại những cơ chế quyền lực đã chà đạp lên họ. Ở đó, những giới hạn sức chịu đựng của họ bị đứt đoạn thậm chí bị phá vỡ bởi chính hoàn cảnh thực tại. Do đó họ buộc phải đứng lên để đòi quyền công bằng cho chính mình, và văn học nói cho ra những tiếng nói đòi quyền đó.
Bằng cách viết về những phận người có hoặc không có xuất hiện ít hoặc xuất hiện nhiều trong lịch sử văn học, nói với chúng ta rằng chúng ta hiển nhiên không phải là những người khổ nhất như mình vẫn tưởng. Nó khiến chúng ta thoát khỏi vị trí trung tâm luận, khiến chúng ta thoát khỏi phận vị là một chủ nhân của thế giới, thay vào đó chúng ta trở thành những người đồng hạng, những người có cùng chung một nỗi đau, nỗi ưu phiền, những sướng vui, khổ hạnh và bất mãn trong đời. ở đó, những nỗi đau của ta cũng trở thành những nỗi đau của người khác, một nỗi đau của ta có thể sẽ liên tục bị so sánh giữa những nỗi đau của người khác. Nhưng ở đó, ta hiển nhiên không bao giờ là người khổ nhất. Ta vẫn sống trong nỗi đau của mình, nhưng được rực ấy trong nỗi hoan ca của tinh thần đồng cảm nhân loại, trong sự chữa lành những vết xước của một thời đại dễ tổn thương.
Văn học cho chúng ta được bước vào những cuộc đời khác, sống một cách sống khác, được trải nghiệm một phía đời khác đi của hiện thực mà ta đang sống. Thông qua đó, chúng ta thoát ra khỏi điều kiện sống hữu hạn, thoát ra khỏi một kiếp sống mà ở đó vạn vật hữu tử, tất cả chúng ta đều phải đối diện với cái chết. Nếu như cái chết trong cuộc đời là chấm dứt tất cả thì những cái chết trong văn chương lại mở ra nhiều góc nhìn khác, mở ra những cách nhìn sâu sắc hơn về thủ phạm, về nạn nhân vì kẻ gây án, về nhân chứng và về những nỗi đau của thời đại, khi mà một cái chết gây ra thường là hậu quả cho một lối suy nghĩ vô cảm, thiển cận.
Bằng những tiếng nói không lời, văn chương dạy cho chúng ta về cách cất tiếng. Nếu như chúng ta cứ mãi ở trong đường biên ranh giới giữa nói và không nói, bị cấm nói và có thể nói thì chúng ta sẽ mãi mãi mắc kẹt lại trong ranh giới đó, bởi chúng ta sẽ không thể nào có được đặc quyền được trao tiếng nói một cách trực diện. Văn trường có thể làm điều này nhưng nó chỉ là một cách gián tiếp. Nó chỉ cổ vũ, nó chỉ thôi thúc, chỉ khuyến khích chúng ta, nhưng nó không thể cho chúng ta một tiếng nói và một địa vị rõ ràng trong xã hội. Chúng ta bằng một cách nào đó vẫn phải cưỡng đoạt lấy quyền này, vẫn phải giành lấy nó bằng chính sự nỗ lực và tiếng nói cá nhân của mình. Đó là hành trình nỗ lực của không chỉ một cá nhân mà còn là hành trình nỗ lực của văn chương. Ở đó, ta thấy những nỗ lực đến gắng gỏi, đến đèo bồng của văn chương để nâng đỡ những giá trị người bên trong mỗi con người.
Trong thế giới của văn chương, không có điều gì là hiển nhiên và cũng chẳng điều gì là có thể không xảy ra. Mọi vật đều có tính khả nhiên của nó, mọi hiện tượng đều có thể xảy ra trong sự bất ngờ ngỡ ngàng của loài người. Và rồi chúng ta có bất ngờ như thế nào thì hiện thực đó vẫn sẽ xảy ra, vẫn sẽ thách thức vị trí của chúng ta và đập vụn những thế giới quan mà chúng ta đã từng xây dựng. Văn chương là một nỗ lực giải thể những chân dung, giải thể bức tranh thực tại, trao cho chúng ta quyền nhìn thấy sâu hơn về những tiếng nói ở bên lề, về những tiếng khóc mà liên tục bị che giấu đi dưới bề mặt cuộc sống.
