Trong tiến trình đổi mới của văn học Việt Nam sau năm 1975, Nguyễn Huy Thiệp xuất hiện như một nhà cách tân làm thay đổi những khái niệm định kiến về truyện ngắn. Nhận định về ông, nhà phê bình Nguyễn Thanh Sơn đã cho rằng: Nguyễn Huy Thiệp đã “lôi tuột ta từ khoảng trống lơ lửng giữa trời và đất, bắt chúng ta hiểu rằng trước khi muốn nhìn lên bầu trời thì phải nhìn mặt đất đã”. Đây là một cuộc cách mạng về nhãn quan nghệ thuật, khước từ khuynh hướng lãng mạn hóa, lý tưởng hóa sử thi để đối diện trực diện với hiện thực lưỡng diện, trần trụi và xù xì của đời sống.
Truyện ngắn “Chảy đi sông ơi” đã phơi bày một sự thật cay đắng của thời đại hiện nay, khi mà sự thực dụng trần trụi đang bóp nghẹt, giết chết những không gian mơ mộng, những giá trị tâm linh thuần khiết của con người. Qua thế đối sánh ngầm giữa thế giới tinh khôi của nhân vật "tôi" và sự thô bạo của những gã đánh cá trên sông, Nguyễn Huy Thiệp không chỉ viết một câu chuyện về dòng sông, mà đang đặt ra một cảnh báo mang tính nhân loại học về sự suy thoái tâm hồn khi con người tự chôn vùi phần thiêng liêng của chính mình để chạy theo những ham muốn vật chất bản năng.
Để làm nổi bật tấn bi kịch của sự mộng mơ bị tước đoạt, Nguyễn Huy Thiệp đã kiến tạo nhân vật "tôi" thời thơ ấu như một biểu tượng của thiện lương, một hóa thân của những giấc mộng trinh khiết nguyên sơ nhất. Không gian mộng mơ của đứa trẻ được dệt nên từ hai chất liệu: âm thanh - hình ảnh cận cảnh của đời sống vạn chài và huyền thoại tâm linh về con trâu đen. Đứa trẻ khát khao được lên thuyền, được hòa mình vào nhịp sống sông nước không phải vì động cơ mưu sinh, mà vì một lực hấp dẫn thẩm mỹ sâu xa. Cậu khao khát được nghe tiếng “gỗ đuổi cá lanh canh” - một âm thanh định vị sự bình yên, trong trẻo của một vùng văn hóa, được nhìn thấy “những con cá mòi màu trắng bàng bạc” - biểu tượng của cái đẹp tự nhiên hoang sơ, lấp lánh và thanh sạch. Đó là cái nhìn của một tâm hồn chưa bị vẩn đục bởi tư duy chiếm đoạt hay định giá vật chất.
Huyền thoại về con trâu đen là trung tâm của không gian mơ mộng. Nó là huyền thoại về con trâu đen dưới lòng sông, biểu tượng cho sức mạnh siêu nhiên mang tính cứu rỗi, ban cho con người “sức lực phi thường”. Con trâu đen là hiện thân của cái thiêng, của phần tâm linh khuất lấp mà những thế hệ trước đã lưu giữ như một điểm tựa tinh thần. Khát vọng gặp con trâu đen của đứa trẻ chính là khát vọng tiếp cận cái siêu việt, vượt thoát khỏi giới hạn hữu hạn của đời sống phàm trần để vươn tới cái cao cả, những điều thiện lương.
Bi kịch xảy ra khi không gian mơ mộng ấy buộc phải chạm trán với thực tại trần trụi trên mặt đất, được đại diện bởi những gã đánh cá trên sông. Qua nét bút giải huyền thoại của Nguyễn Huy Thiệp, những người lao động sông nước không còn hiện lên với vẻ đẹp lãng mạn, khỏe khoắn thường thấy trong văn học sử thi, mà hiện hình thành những kẻ thô bạo, mọi rợ và xuẩn ngốc. Sự thực dụng của phường chài được đẩy lên thành một thứ triết lý sống tối giản đến mức thú tính. Đối với họ, dòng sông không có huyền thoại, không có cái đẹp, và càng không có chỗ cho những suy tư mơ mộng. Dòng sông chỉ là một ngư trường để khai thác, cá mòi chỉ là vật quy đổi ra tiền, và cuộc đời chỉ vận hành quanh trục của những nhu cầu sinh học tối thiểu.
Sự thực dụng này nguy hiểm ở chỗ nó triệt tiêu năng lực cảm nhận cái đẹp và cái thiêng. Khi nhân vật "tôi" mang niềm tin ngây thơ về con trâu đen đến với họ, câu trả lời cậu nhận lại là sự chế giễu, những cái thúc mái chèo đau điếng. Sự mộng mơ của đứa trẻ bị bóp nghẹt không phải bằng một thế lực bạo tàn mang tính chính trị hay xã hội vĩ mô, mà bằng chính sự dung tục, xám xịt của đời sống hằng ngày. Đó là sự bạo hành của cái tầm thường đối với cái cao cả.
Dưới góc nhìn sâu sắc của Nguyễn Huy Thiệp, chủ nghĩa thực dụng khi chiếm địa vị độc tôn sẽ dẫn đến một hệ lụy tất yếu: nó biến cuộc đời thành một không gian của sự tham lam, ích kỷ, vô nhân tính và ham muốn đực cái. Tiếng kêu cứu của con người trên sông bị át đi bởi tiếng chửi rủa, bởi nỗi lo mất mẻ cá, hỏng tấm lưới. Đồng tiền và lợi ích vật chất trước mắt đã làm chai sạn đi lòng trắc ẩn tối thiểu của con người. Con người nhìn đồng loại không phải bằng tình đồng bào, mà bằng con mắt của những kẻ cạnh tranh sinh tồn ích kỷ.
Nguyễn Huy Thiệp không ngần ngại phơi bày phần bóng tối này. Ông ép người đọc phải nhìn thẳng vào sự suy thoái ấy để nhận ra rằng: khi cái mộng mơ chết đi, cái ác và cái tầm thường sẽ lên ngôi. Truyện ngắn “Chảy đi sông ơi?” không đưa ra một lời giải đáp êm ái, cũng không vuốt ve tâm lý người đọc. Tác phẩm là một cuộc đối thoại đa thanh, lật trở lại những định kiến thẩm mỹ cũ kỹ. Nguyễn Huy Thiệp đã thực hiện một thao tác giải huyền thoại cần thiết. Ông đưa con người trở về với hiện thực mặt đất để họ thấy rõ những vết thương của thời đại mình, từ đó mới có thể nảy sinh một khát vọng cứu rỗi chân chính.
Tác phẩm nhắc nhở chúng ta rằng, hành trình đi tìm cái đẹp và sự thiện lương trên mặt đất này chưa bao giờ là dễ dàng. Nó đòi hỏi con người phải vượt qua sự bủa vây của chủ nghĩa thực dụng ích kỷ. Dòng sông vẫn chảy, những mẻ cá vẫn được kéo lên, nhưng nếu con người không còn nghe thấy tiếng "gỗ đuổi cá lanh canh", không còn khao khát cái nhìn thấy "con trâu đen" huyền thoại, thì cuộc sống ấy sẽ chỉ còn là một khoảng trống mênh mông và lạnh lẽo của những ham muốn tầm thường.
Truyện ngắn “Chảy đi sông ơi” đã phơi bày một sự thật cay đắng của thời đại hiện nay, khi mà sự thực dụng trần trụi đang bóp nghẹt, giết chết những không gian mơ mộng, những giá trị tâm linh thuần khiết của con người. Qua thế đối sánh ngầm giữa thế giới tinh khôi của nhân vật "tôi" và sự thô bạo của những gã đánh cá trên sông, Nguyễn Huy Thiệp không chỉ viết một câu chuyện về dòng sông, mà đang đặt ra một cảnh báo mang tính nhân loại học về sự suy thoái tâm hồn khi con người tự chôn vùi phần thiêng liêng của chính mình để chạy theo những ham muốn vật chất bản năng.
Để làm nổi bật tấn bi kịch của sự mộng mơ bị tước đoạt, Nguyễn Huy Thiệp đã kiến tạo nhân vật "tôi" thời thơ ấu như một biểu tượng của thiện lương, một hóa thân của những giấc mộng trinh khiết nguyên sơ nhất. Không gian mộng mơ của đứa trẻ được dệt nên từ hai chất liệu: âm thanh - hình ảnh cận cảnh của đời sống vạn chài và huyền thoại tâm linh về con trâu đen. Đứa trẻ khát khao được lên thuyền, được hòa mình vào nhịp sống sông nước không phải vì động cơ mưu sinh, mà vì một lực hấp dẫn thẩm mỹ sâu xa. Cậu khao khát được nghe tiếng “gỗ đuổi cá lanh canh” - một âm thanh định vị sự bình yên, trong trẻo của một vùng văn hóa, được nhìn thấy “những con cá mòi màu trắng bàng bạc” - biểu tượng của cái đẹp tự nhiên hoang sơ, lấp lánh và thanh sạch. Đó là cái nhìn của một tâm hồn chưa bị vẩn đục bởi tư duy chiếm đoạt hay định giá vật chất.
Huyền thoại về con trâu đen là trung tâm của không gian mơ mộng. Nó là huyền thoại về con trâu đen dưới lòng sông, biểu tượng cho sức mạnh siêu nhiên mang tính cứu rỗi, ban cho con người “sức lực phi thường”. Con trâu đen là hiện thân của cái thiêng, của phần tâm linh khuất lấp mà những thế hệ trước đã lưu giữ như một điểm tựa tinh thần. Khát vọng gặp con trâu đen của đứa trẻ chính là khát vọng tiếp cận cái siêu việt, vượt thoát khỏi giới hạn hữu hạn của đời sống phàm trần để vươn tới cái cao cả, những điều thiện lương.
Bi kịch xảy ra khi không gian mơ mộng ấy buộc phải chạm trán với thực tại trần trụi trên mặt đất, được đại diện bởi những gã đánh cá trên sông. Qua nét bút giải huyền thoại của Nguyễn Huy Thiệp, những người lao động sông nước không còn hiện lên với vẻ đẹp lãng mạn, khỏe khoắn thường thấy trong văn học sử thi, mà hiện hình thành những kẻ thô bạo, mọi rợ và xuẩn ngốc. Sự thực dụng của phường chài được đẩy lên thành một thứ triết lý sống tối giản đến mức thú tính. Đối với họ, dòng sông không có huyền thoại, không có cái đẹp, và càng không có chỗ cho những suy tư mơ mộng. Dòng sông chỉ là một ngư trường để khai thác, cá mòi chỉ là vật quy đổi ra tiền, và cuộc đời chỉ vận hành quanh trục của những nhu cầu sinh học tối thiểu.
Sự thực dụng này nguy hiểm ở chỗ nó triệt tiêu năng lực cảm nhận cái đẹp và cái thiêng. Khi nhân vật "tôi" mang niềm tin ngây thơ về con trâu đen đến với họ, câu trả lời cậu nhận lại là sự chế giễu, những cái thúc mái chèo đau điếng. Sự mộng mơ của đứa trẻ bị bóp nghẹt không phải bằng một thế lực bạo tàn mang tính chính trị hay xã hội vĩ mô, mà bằng chính sự dung tục, xám xịt của đời sống hằng ngày. Đó là sự bạo hành của cái tầm thường đối với cái cao cả.
Dưới góc nhìn sâu sắc của Nguyễn Huy Thiệp, chủ nghĩa thực dụng khi chiếm địa vị độc tôn sẽ dẫn đến một hệ lụy tất yếu: nó biến cuộc đời thành một không gian của sự tham lam, ích kỷ, vô nhân tính và ham muốn đực cái. Tiếng kêu cứu của con người trên sông bị át đi bởi tiếng chửi rủa, bởi nỗi lo mất mẻ cá, hỏng tấm lưới. Đồng tiền và lợi ích vật chất trước mắt đã làm chai sạn đi lòng trắc ẩn tối thiểu của con người. Con người nhìn đồng loại không phải bằng tình đồng bào, mà bằng con mắt của những kẻ cạnh tranh sinh tồn ích kỷ.
Nguyễn Huy Thiệp không ngần ngại phơi bày phần bóng tối này. Ông ép người đọc phải nhìn thẳng vào sự suy thoái ấy để nhận ra rằng: khi cái mộng mơ chết đi, cái ác và cái tầm thường sẽ lên ngôi. Truyện ngắn “Chảy đi sông ơi?” không đưa ra một lời giải đáp êm ái, cũng không vuốt ve tâm lý người đọc. Tác phẩm là một cuộc đối thoại đa thanh, lật trở lại những định kiến thẩm mỹ cũ kỹ. Nguyễn Huy Thiệp đã thực hiện một thao tác giải huyền thoại cần thiết. Ông đưa con người trở về với hiện thực mặt đất để họ thấy rõ những vết thương của thời đại mình, từ đó mới có thể nảy sinh một khát vọng cứu rỗi chân chính.
Tác phẩm nhắc nhở chúng ta rằng, hành trình đi tìm cái đẹp và sự thiện lương trên mặt đất này chưa bao giờ là dễ dàng. Nó đòi hỏi con người phải vượt qua sự bủa vây của chủ nghĩa thực dụng ích kỷ. Dòng sông vẫn chảy, những mẻ cá vẫn được kéo lên, nhưng nếu con người không còn nghe thấy tiếng "gỗ đuổi cá lanh canh", không còn khao khát cái nhìn thấy "con trâu đen" huyền thoại, thì cuộc sống ấy sẽ chỉ còn là một khoảng trống mênh mông và lạnh lẽo của những ham muốn tầm thường.
