Trong lời giới thiệu cuốn sách “Trên đường biên của lí luận văn học” của tác giả Trần Đình Sử, nhà nghiên cứu Trần Ngọc Hiếu có viết: “Là một trí thức, không bao giờ được dừng lại khát vọng muốn biết, không nên nản lòng trước thúc ép bên ngoài, không được tự thỏa hiệp với những cái sai, cái ngộ nhận của bản thân, và nên để tư duy của mình mạo hiểm xê dịch ra đường biên. Từ đường biên ấy, sẽ thấy có những đường bay”.
Con người là một động vật xã hội với cái khao khát sống an toàn trong một vùng trời dành riêng cho mình. Sự đổi thay, hay sự “xê dịch đường biên” đôi khi khiến họ mất đi an toàn, bắt đầu lạc lõng trước thế giới. Nhưng là một trí thức, việc thỏa hiệp với những đường biên, từ khước việc thay đổi và xóa nhòa đi những giới hạn là một cách chối từ đi khát khao muốn biết. Giữa khát khao biết và không bao giờ biết chỉ cách nhau một khoảng dài bằng việc ta có dám mạo hiểm hay không. Nếu Galileo Galilei thỏa hiệp với mô hình địa tâm được Giáo hội bảo hộ, nếu Immanuel Kant dừng lại trước các giới hạn của lý tính thuần túy, nhân loại có lẽ vẫn đang chìm đắm trong sự ngộ nhận. Thỏa hiệp với cái cũ là một hành vi tự sát về mặt học thuật. Khi người trí thức chấp nhận đầu hàng trước các “thúc ép bên ngoài”, có thể là quyền lực chính trị, áp lực của định kiến số đông hay sự cám dỗ của một đời sống an nhàn, phẳng lặng, họ đã tự tước đi căn cước tồn tại của chính mình.
Trí thức không bao giờ được dừng lại khát vọng muốn biết, không bao giờ nên thôi đòi hỏi, không bao giờ được thỏa hiệp với những điều đã có mà phải liên tục tạo ra những điều chưa có. Sự thỏa hiệp sẽ chỉ ngày càng tạo ra những xiềng xích mà chúng ta khoác trong đời. Những sợi xiềng ấy ngăn cản chúng ta chạm tới chân lý, theo đuổi rốt ráo đến tận cùng những điều khả thể.
Ld2. Sự dấn thân đến cùng để không thỏa hiệp tạo nên những đường bay, đó là không gian để chúng ta vẽ nên thế giới cho riêng mình. Những đường bay sẽ mang những gương mặt riêng không trùng lặp, đó là dấu triện khắc của một hành trình bền bỉ theo đuổi đến cùng những chân giá trị, cho phép con người được mơ ước, được sống thỏa đáng. Đối lập với tinh thần thỏa hiệp hèn nhát là lòng dũng cảm thực hiện những cuộc viễn chinh ra ngoài biên giới. Đường biên là nơi kết thúc của một trật tự cũ nhưng đồng thời lại là nơi khởi đầu của một khả thể mới. Khi con người dám đứng ở lằn ranh mấp mé giữa cái đã biết và cái chưa biết, chịu đựng cảm giác chông chênh, cô độc của một kẻ tiên phong, họ mới có thể nhìn thấy khoảng không bao la của tự do sáng tạo. Những tiếng nói phá xiềng xích, ngông ngạo, điên rồ, cả gan, mất trí, suy cho cùng lại là tiếng nói tiên phong.
Ld3. Để mở rộng những “đường bay”, cách duy nhất là ngăn chặn những đường biên. Hãy ngăn không để những đường biên chảy tràn, cấm cản những suy nghĩ của ta. Hãy cho phép tư duy được lên tiếng, được phản tư với những gì đã có, được vẽ ra những gì chưa có. Đường biên, chúng xuất hiện dưới dạng những cấm kỵ xã hội, những vùng xám của tri thức, hay những lối mòn tư duy được lặp đi lặp lại đến mức trở thành hiển nhiên. Nếu chúng ta để mặc cho những đường biên ấy tự do co cụm và định hình, tư duy của con người sẽ bị giam cầm trong một không gian ngày càng chật hẹp, ngột ngạt. Phản tư chính là công cụ để người trí thức liên tục đẩy lùi và tái định vị các đường biên. Đó là năng lực tự nhìn nhận lại chính mình, nghi ngờ chính những tiền đề luận điểm của bản thân để không rơi vào cái bẫy của sự tự phụ. Chúng ta không chỉ phản biện thế giới bên ngoài mà còn phải dũng cảm đối diện với những giới hạn nội tại. Một tư duy động là một tư duy không có điểm kết thúc, nó liên tục tự phủ định để tự phát triển. Ngăn chặn đường biên chảy tràn nghĩa là chúng ta chủ động thách thức các giới hạn, liên tục đặt ra câu hỏi “Tại sao?” và “Nếu không như vậy thì sao?” trước mọi chân lý được xem là tuyệt đối.
Tuy nhiên, không phải đường biên nào cũng tạo ra để ngăn cấm những đường bay. Có những đường biên được tạo ra để bảo vệ và trở thành lá chắn cho đường bay đi đúng hướng. Điều đó có nghĩa là những quy chuẩn, luật lệ ngăn cấm người ta tận hưởng cuộc sống sai cách. Nó tương tự như việc hiến pháp cho phép chúng ta có quyền tự do, miễn là không vi hiến. Nó tương tự như chủ nghĩa tự do, cho phép người ta tự do ngôn luận, được bao dung, bình đẳng trước pháp luật miễn là không gây hại. Chủ nghĩa tự do không đồng nghĩa với sự hỗn loạn vô trị, và khát vọng vượt biên không phải là một sự hủy diệt mù quáng mọi giá trị gốc rễ. Đường biên ở đây không phải là một cái lồng giam cầm, mà là một hành lang an toàn, một hệ tọa độ quy chiếu giúp đường bay không bị biến tướng thành một sự rơi tự do vô định hướng vào vực thẳm của sự trống rỗng hay sự phá hoại nhân tính. Tự do đích thực phải tự mang trong mình một trách nhiệm đạo đức tối thượng. Nếu một người trí thức nhân danh việc "xóa bỏ mọi giới hạn" để chà đạp lên những giá trị cốt lõi của nhân quyền, của công lý, thì đó không phải là một đường bay tư duy, mà là sự ngông cuồng vô trách nhiệm.
Những quy chuẩn văn hóa, những bộ luật pháp lý và các nguyên tắc đạo đức cốt lõi chính là những đường biên thông thái. Chúng bảo vệ con người khỏi những nguy cơ tự hủy diệt, ngăn chặn sự trỗi dậy của cái ác nhân danh cái mới. Đường biên sinh ra không phải để dập tắt khát vọng, mà để định hướng cho khát vọng ấy phụng sự cho sự tiến bộ của con người, đảm bảo rằng mỗi hành trình mạo hiểm xê dịch đều là một hành trình hướng thiện và hướng thượng.
Con người là một động vật xã hội với cái khao khát sống an toàn trong một vùng trời dành riêng cho mình. Sự đổi thay, hay sự “xê dịch đường biên” đôi khi khiến họ mất đi an toàn, bắt đầu lạc lõng trước thế giới. Nhưng là một trí thức, việc thỏa hiệp với những đường biên, từ khước việc thay đổi và xóa nhòa đi những giới hạn là một cách chối từ đi khát khao muốn biết. Giữa khát khao biết và không bao giờ biết chỉ cách nhau một khoảng dài bằng việc ta có dám mạo hiểm hay không. Nếu Galileo Galilei thỏa hiệp với mô hình địa tâm được Giáo hội bảo hộ, nếu Immanuel Kant dừng lại trước các giới hạn của lý tính thuần túy, nhân loại có lẽ vẫn đang chìm đắm trong sự ngộ nhận. Thỏa hiệp với cái cũ là một hành vi tự sát về mặt học thuật. Khi người trí thức chấp nhận đầu hàng trước các “thúc ép bên ngoài”, có thể là quyền lực chính trị, áp lực của định kiến số đông hay sự cám dỗ của một đời sống an nhàn, phẳng lặng, họ đã tự tước đi căn cước tồn tại của chính mình.
Trí thức không bao giờ được dừng lại khát vọng muốn biết, không bao giờ nên thôi đòi hỏi, không bao giờ được thỏa hiệp với những điều đã có mà phải liên tục tạo ra những điều chưa có. Sự thỏa hiệp sẽ chỉ ngày càng tạo ra những xiềng xích mà chúng ta khoác trong đời. Những sợi xiềng ấy ngăn cản chúng ta chạm tới chân lý, theo đuổi rốt ráo đến tận cùng những điều khả thể.
Ld2. Sự dấn thân đến cùng để không thỏa hiệp tạo nên những đường bay, đó là không gian để chúng ta vẽ nên thế giới cho riêng mình. Những đường bay sẽ mang những gương mặt riêng không trùng lặp, đó là dấu triện khắc của một hành trình bền bỉ theo đuổi đến cùng những chân giá trị, cho phép con người được mơ ước, được sống thỏa đáng. Đối lập với tinh thần thỏa hiệp hèn nhát là lòng dũng cảm thực hiện những cuộc viễn chinh ra ngoài biên giới. Đường biên là nơi kết thúc của một trật tự cũ nhưng đồng thời lại là nơi khởi đầu của một khả thể mới. Khi con người dám đứng ở lằn ranh mấp mé giữa cái đã biết và cái chưa biết, chịu đựng cảm giác chông chênh, cô độc của một kẻ tiên phong, họ mới có thể nhìn thấy khoảng không bao la của tự do sáng tạo. Những tiếng nói phá xiềng xích, ngông ngạo, điên rồ, cả gan, mất trí, suy cho cùng lại là tiếng nói tiên phong.
Ld3. Để mở rộng những “đường bay”, cách duy nhất là ngăn chặn những đường biên. Hãy ngăn không để những đường biên chảy tràn, cấm cản những suy nghĩ của ta. Hãy cho phép tư duy được lên tiếng, được phản tư với những gì đã có, được vẽ ra những gì chưa có. Đường biên, chúng xuất hiện dưới dạng những cấm kỵ xã hội, những vùng xám của tri thức, hay những lối mòn tư duy được lặp đi lặp lại đến mức trở thành hiển nhiên. Nếu chúng ta để mặc cho những đường biên ấy tự do co cụm và định hình, tư duy của con người sẽ bị giam cầm trong một không gian ngày càng chật hẹp, ngột ngạt. Phản tư chính là công cụ để người trí thức liên tục đẩy lùi và tái định vị các đường biên. Đó là năng lực tự nhìn nhận lại chính mình, nghi ngờ chính những tiền đề luận điểm của bản thân để không rơi vào cái bẫy của sự tự phụ. Chúng ta không chỉ phản biện thế giới bên ngoài mà còn phải dũng cảm đối diện với những giới hạn nội tại. Một tư duy động là một tư duy không có điểm kết thúc, nó liên tục tự phủ định để tự phát triển. Ngăn chặn đường biên chảy tràn nghĩa là chúng ta chủ động thách thức các giới hạn, liên tục đặt ra câu hỏi “Tại sao?” và “Nếu không như vậy thì sao?” trước mọi chân lý được xem là tuyệt đối.
Tuy nhiên, không phải đường biên nào cũng tạo ra để ngăn cấm những đường bay. Có những đường biên được tạo ra để bảo vệ và trở thành lá chắn cho đường bay đi đúng hướng. Điều đó có nghĩa là những quy chuẩn, luật lệ ngăn cấm người ta tận hưởng cuộc sống sai cách. Nó tương tự như việc hiến pháp cho phép chúng ta có quyền tự do, miễn là không vi hiến. Nó tương tự như chủ nghĩa tự do, cho phép người ta tự do ngôn luận, được bao dung, bình đẳng trước pháp luật miễn là không gây hại. Chủ nghĩa tự do không đồng nghĩa với sự hỗn loạn vô trị, và khát vọng vượt biên không phải là một sự hủy diệt mù quáng mọi giá trị gốc rễ. Đường biên ở đây không phải là một cái lồng giam cầm, mà là một hành lang an toàn, một hệ tọa độ quy chiếu giúp đường bay không bị biến tướng thành một sự rơi tự do vô định hướng vào vực thẳm của sự trống rỗng hay sự phá hoại nhân tính. Tự do đích thực phải tự mang trong mình một trách nhiệm đạo đức tối thượng. Nếu một người trí thức nhân danh việc "xóa bỏ mọi giới hạn" để chà đạp lên những giá trị cốt lõi của nhân quyền, của công lý, thì đó không phải là một đường bay tư duy, mà là sự ngông cuồng vô trách nhiệm.
Những quy chuẩn văn hóa, những bộ luật pháp lý và các nguyên tắc đạo đức cốt lõi chính là những đường biên thông thái. Chúng bảo vệ con người khỏi những nguy cơ tự hủy diệt, ngăn chặn sự trỗi dậy của cái ác nhân danh cái mới. Đường biên sinh ra không phải để dập tắt khát vọng, mà để định hướng cho khát vọng ấy phụng sự cho sự tiến bộ của con người, đảm bảo rằng mỗi hành trình mạo hiểm xê dịch đều là một hành trình hướng thiện và hướng thượng.
