Trong phiên tòa xét xử vụ án gian lận trong kì thi Tốt nghiệp THPTQG năm 2028 tại tỉnh Hòa Bình, cô giáo Diệp Thị Hồng Liên đã nói: "Ai cũng gù, mình thẳng lưng sẽ trở thành khuyết tật". Thế giới chỉ đánh giá người khác qua sự khác biệt và nếu như sự khác biệt đó tạo ra hai cực đối lập, người đó sẽ trở thành "người khuyết tật". Trong bóng tối chập choạng của những thang giá trị đang đảo chiều, đôi khi cái cúi đầu không phải vì hổ thẹn, mà là một nỗ lực để "khớp" mình vào một cộng đồng của những kẻ lưng gù. Lời tự sự của Diệp Thị Hồng Liên tại phiên tòa năm ấy không chỉ là một lời biện hộ, nó là một tiếng nấc cụt, một nhát dao rạch vào tấm màn nhung che đậy sự thối rữa của lòng người và những góc khuất tăm tối của xã hội. Khi sự liêm chính bị dán nhãn là "khuyết tật", và sự vặn vẹo được suy tôn thành "chuẩn mực", chúng ta không chỉ đang đối diện với một vụ án gian lận giáo dục, mà đang đứng trước một cuộc khủng hoảng căn tính nhân loại đầy bi kịch.
Lời khẳng định "Ai cũng gù, mình thẳng lưng sẽ trở thành khuyết tật" chứa đựng một sự mỉa mai đến buốt nhức. Trong sinh học, khuyết tật là sự thiếu hụt hoặc sai lệch so với tiêu chuẩn tự nhiên. Nhưng trong một xã hội bị bóp méo, "tiêu chuẩn" không còn nằm ở đạo đức hay lẽ phải, mà nằm ở số đông.
Con người là một sinh vật có tính bầy đàn. Chúng ta sợ bị bỏ rơi, sợ trở nên khác biệt. Khi một môi trường làm việc hay một cộng đồng bị bao phủ bởi sự gian dối, người lương thiện vô tình trở thành một "vật thể lạ" gây khó chịu. Sự "thẳng lưng" của bạn là tấm gương phản chiếu cái "gù" của họ. Vì vậy, để bảo vệ sự vặn vẹo của mình, số đông sẽ tìm cách đồng hóa bạn, hoặc triệt hạ bạn bằng cách định nghĩa sự ngay thẳng của bạn là một loại dị tật.
Tại sao một nhà giáo - người mang sứ mệnh khai sáng - lại chấp nhận "gù lưng"? Đó là nơi góc khuất của lòng người hiện hình rõ nhất. Nó không phải là cái ác lộ liễu với nanh vuốt, mà là cái ác của sự thỏa hiệp. Người ta sợ hãi quyền lực, sợ hãi bị cô lập, và cuối cùng, người ta tự thuyết phục mình rằng "mọi người đều thế cả". Cái góc khuất ấy chính là khả năng tự huyễn hoặc bản thân để chung sống với bóng tối mà không cảm thấy cắn rứt.
Xã hội chỉ đánh giá chúng ta qua sự khác biệt. Nhưng bi kịch nằm ở chỗ, khi đạo đức bị đảo lộn, những người mang tâm hồn lành lặn lại bị xem là "khuyết tật" về kỹ năng sống, "khuyết tật" về khả năng thích nghi. Thế giới thường chia đôi: kẻ "biết điều" (những kẻ gù) và kẻ "gàn dở" (những người thẳng). Khi bạn chọn không tham gia vào một guồng quay tham nhũng, bạn bị coi là kẻ không biết lo cho gia đình. Khi bạn chọn nói sự thật, bạn bị coi là kẻ phản bội đồng nghiệp. Sự khác biệt này tạo ra một hố ngăn thăm thẳm. Trong mắt những kẻ gù, cái lưng thẳng của người chính trực là một sự kiêu ngạo không thể chấp nhận được. Họ cần bạn phải gù xuống, không phải để bạn giống họ, mà để họ bớt cảm thấy mình thấp hèn.
Những góc khuất xã hội không chỉ nằm ở những phong bì dưới gầm bàn hay những con điểm được sửa chữa. Nó nằm ở sự mục rỗng về niềm tin. Khi lòng người đầy rẫy những toan tính, người ta nhìn đâu cũng thấy âm mưu. Một hành động tử tế bị nghi ngờ là "làm màu", một sự liêm chính bị coi là "chờ giá cao hơn". Đó mới chính là sự "khuyết tật" thực sự của xã hội – một sự khuyết tật về khả năng tin tưởng vào những điều tốt đẹp. Không thể đổ lỗi hoàn toàn cho lòng người nếu không nhìn vào cấu trúc của "cái hang" mà họ đang sống.
Liệu có lối thoát nào cho một xã hội mà ai cũng sợ "thẳng lưng"?
Thừa nhận mình đã "gù" chính là bước đầu tiên để bắt đầu nỗ lực đứng thẳng lại. Văn chương và nghệ thuật có nhiệm vụ phơi bày những góc khuất này không phải để chúng ta tuyệt vọng, mà để chúng ta thấy kinh hãi cái vẻ đẹp giả tạo của sự đồng dạng. Nếu đứng thẳng giữa những người gù bị coi là khuyết tật, thì hãy dũng cảm chấp nhận cái danh xưng đó. Bởi lẽ, thà là một "người khuyết tật" có nhân cách còn hơn là một thực thể "lành lặn" về hình thể nhưng mục rỗng về linh hồn. Lòng người cần một cuộc cách mạng của sự liêm chính, nơi mỗi người tự ý thức về cái lưng của mình.
Lòng người luôn có những góc khuất, và xã hội sẽ luôn có những giai đoạn mà bóng tối dường như chiếm ưu thế. Nhưng hãy nhớ rằng, ánh sáng không cần phải rực rỡ để chiến thắng bóng tối, nó chỉ cần hiện diện. Câu nói tại phiên tòa năm 2018 sẽ mãi là một vết sẹo trong lịch sử giáo dục, một lời nhắc nhở đau đớn về việc chúng ta dễ dàng đánh mất mình như thế nào trước áp lực của số đông. Nhưng đồng thời, nó cũng thôi thúc chúng ta phải kiến tạo một xã hội mà ở đó, người thẳng lưng được suy tôn, và cái gù lưng mới thực sự là nỗi hổ thẹn cần phải được chữa trị.
Bởi sau tất cả, chúng ta không sống để thỏa mãn định kiến của thế giới, mà sống để khi soi mình vào gương, ta thấy một con người trọn vẹn, không vặn vẹo, không góc khuất.
Lời khẳng định "Ai cũng gù, mình thẳng lưng sẽ trở thành khuyết tật" chứa đựng một sự mỉa mai đến buốt nhức. Trong sinh học, khuyết tật là sự thiếu hụt hoặc sai lệch so với tiêu chuẩn tự nhiên. Nhưng trong một xã hội bị bóp méo, "tiêu chuẩn" không còn nằm ở đạo đức hay lẽ phải, mà nằm ở số đông.
Con người là một sinh vật có tính bầy đàn. Chúng ta sợ bị bỏ rơi, sợ trở nên khác biệt. Khi một môi trường làm việc hay một cộng đồng bị bao phủ bởi sự gian dối, người lương thiện vô tình trở thành một "vật thể lạ" gây khó chịu. Sự "thẳng lưng" của bạn là tấm gương phản chiếu cái "gù" của họ. Vì vậy, để bảo vệ sự vặn vẹo của mình, số đông sẽ tìm cách đồng hóa bạn, hoặc triệt hạ bạn bằng cách định nghĩa sự ngay thẳng của bạn là một loại dị tật.
Tại sao một nhà giáo - người mang sứ mệnh khai sáng - lại chấp nhận "gù lưng"? Đó là nơi góc khuất của lòng người hiện hình rõ nhất. Nó không phải là cái ác lộ liễu với nanh vuốt, mà là cái ác của sự thỏa hiệp. Người ta sợ hãi quyền lực, sợ hãi bị cô lập, và cuối cùng, người ta tự thuyết phục mình rằng "mọi người đều thế cả". Cái góc khuất ấy chính là khả năng tự huyễn hoặc bản thân để chung sống với bóng tối mà không cảm thấy cắn rứt.
Xã hội chỉ đánh giá chúng ta qua sự khác biệt. Nhưng bi kịch nằm ở chỗ, khi đạo đức bị đảo lộn, những người mang tâm hồn lành lặn lại bị xem là "khuyết tật" về kỹ năng sống, "khuyết tật" về khả năng thích nghi. Thế giới thường chia đôi: kẻ "biết điều" (những kẻ gù) và kẻ "gàn dở" (những người thẳng). Khi bạn chọn không tham gia vào một guồng quay tham nhũng, bạn bị coi là kẻ không biết lo cho gia đình. Khi bạn chọn nói sự thật, bạn bị coi là kẻ phản bội đồng nghiệp. Sự khác biệt này tạo ra một hố ngăn thăm thẳm. Trong mắt những kẻ gù, cái lưng thẳng của người chính trực là một sự kiêu ngạo không thể chấp nhận được. Họ cần bạn phải gù xuống, không phải để bạn giống họ, mà để họ bớt cảm thấy mình thấp hèn.
Những góc khuất xã hội không chỉ nằm ở những phong bì dưới gầm bàn hay những con điểm được sửa chữa. Nó nằm ở sự mục rỗng về niềm tin. Khi lòng người đầy rẫy những toan tính, người ta nhìn đâu cũng thấy âm mưu. Một hành động tử tế bị nghi ngờ là "làm màu", một sự liêm chính bị coi là "chờ giá cao hơn". Đó mới chính là sự "khuyết tật" thực sự của xã hội – một sự khuyết tật về khả năng tin tưởng vào những điều tốt đẹp. Không thể đổ lỗi hoàn toàn cho lòng người nếu không nhìn vào cấu trúc của "cái hang" mà họ đang sống.
Liệu có lối thoát nào cho một xã hội mà ai cũng sợ "thẳng lưng"?
Thừa nhận mình đã "gù" chính là bước đầu tiên để bắt đầu nỗ lực đứng thẳng lại. Văn chương và nghệ thuật có nhiệm vụ phơi bày những góc khuất này không phải để chúng ta tuyệt vọng, mà để chúng ta thấy kinh hãi cái vẻ đẹp giả tạo của sự đồng dạng. Nếu đứng thẳng giữa những người gù bị coi là khuyết tật, thì hãy dũng cảm chấp nhận cái danh xưng đó. Bởi lẽ, thà là một "người khuyết tật" có nhân cách còn hơn là một thực thể "lành lặn" về hình thể nhưng mục rỗng về linh hồn. Lòng người cần một cuộc cách mạng của sự liêm chính, nơi mỗi người tự ý thức về cái lưng của mình.
Lòng người luôn có những góc khuất, và xã hội sẽ luôn có những giai đoạn mà bóng tối dường như chiếm ưu thế. Nhưng hãy nhớ rằng, ánh sáng không cần phải rực rỡ để chiến thắng bóng tối, nó chỉ cần hiện diện. Câu nói tại phiên tòa năm 2018 sẽ mãi là một vết sẹo trong lịch sử giáo dục, một lời nhắc nhở đau đớn về việc chúng ta dễ dàng đánh mất mình như thế nào trước áp lực của số đông. Nhưng đồng thời, nó cũng thôi thúc chúng ta phải kiến tạo một xã hội mà ở đó, người thẳng lưng được suy tôn, và cái gù lưng mới thực sự là nỗi hổ thẹn cần phải được chữa trị.
Bởi sau tất cả, chúng ta không sống để thỏa mãn định kiến của thế giới, mà sống để khi soi mình vào gương, ta thấy một con người trọn vẹn, không vặn vẹo, không góc khuất.
