Sau hơn nửa thế kỷ kể từ ngày đất nước thống nhất, văn học Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu đáng ghi nhận, góp phần phản ánh đời sống xã hội, nuôi dưỡng tâm hồn con người và lưu giữ những giá trị tinh thần của dân tộc. Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đó, nền văn học nước nhà vẫn đang đối diện với nhiều hạn chế và thách thức. Tại Hội thảo tổng kết 50 năm văn học Việt Nam tổ chức tại Đà Nẵng vào ngày 26/9/2025, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam Nguyễn Quang Thiều đã thẳng thắn chỉ ra những “non yếu” của văn học nước nhà trong suốt nửa thế kỷ qua. Đặc biệt, nhận định của nhà văn Nguyễn Bình Phương rằng “dường như văn học đã bỏ lỡ những vấn đề nóng bỏng của xã hội, dường như văn học đang rời xa khỏi đời sống” đã đặt ra nhiều suy nghĩ sâu sắc về tương lai của văn học Việt Nam.
Một trong những hạn chế của văn học Việt Nam là sự thiếu vắng những tác phẩm lớn có tầm vóc thời đại. Trong lịch sử văn học, mỗi giai đoạn phát triển thường gắn liền với những tác phẩm có sức ảnh hưởng sâu rộng, phản ánh những biến động lớn của xã hội và khắc họa rõ nét tâm hồn con người trong thời đại đó. Tuy nhiên, trong nhiều năm trở lại đây, dù số lượng tác phẩm được xuất bản khá nhiều, nhưng những tác phẩm thực sự có chiều sâu tư tưởng, có khả năng tạo ra dấu ấn lâu dài trong đời sống văn học lại không nhiều. Hàng năm, số lượng tác phẩm được in ấn, xuất bản lên đến hàng ngàn tác phẩm, nhưng số tác phẩm đạt được tiếng vang lớn là rất ít. Một phần nguyên nhân là do nhiều tác giả chưa dám đi đến tận cùng của những vấn đề lớn của xã hội, còn e dè, thận trọng hoặc thiếu sự trải nghiệm sâu sắc với đời sống. Đúng như Nguyễn Quang Thiều đã nói: “Thách thức lớn nhất đối với nhà văn là chính nhà văn”.
Văn học Việt có xu hướng xa rời những vấn đề nóng bỏng của xã hội hiện đại. Xã hội Việt Nam trong những thập niên gần đây đã có nhiều biến đổi mạnh mẽ: quá trình đô thị hóa nhanh chóng, sự phát triển của kinh tế thị trường, sự thay đổi trong hệ giá trị của con người, cũng như những vấn đề phức tạp nảy sinh trong đời sống như khoảng cách giàu nghèo, khủng hoảng giá trị, áp lực của công nghệ và mạng xã hội. Đây là những vấn đề nổi cộm, nóng bỏng, bức thiết của xã hội thế kỷ XXI. Tuy nhiên, những vấn đề này chưa được phản ánh đầy đủ và sâu sắc trong nhiều tác phẩm văn học. Không ít tác phẩm vẫn xoay quanh những đề tài quen thuộc, thiếu sự khám phá mới mẻ, khiến văn học dường như chậm nhịp so với đời sống đang vận động từng ngày. Trong chương trình học phổ thông, các học sinh được tiếp cận với những tác phẩm lớn, có giá trị bền vững nhưng cũng đồng thời phải tiếp cận với những tác phẩm thiếu đi bề sâu, không có giá trị được đo đếm bởi năm tháng.
Một phần “non yếu” khác của văn học Việt Nam là sự lặp lại trong cách viết và thiếu đổi mới về nghệ thuật. Văn học thế giới trong nhiều thập kỷ qua đã có những bước tiến mạnh mẽ về hình thức thể hiện, từ kết cấu, ngôn ngữ cho đến cách xây dựng nhân vật và điểm nhìn nghệ thuật. Trong khi đó, một số tác phẩm trong nước vẫn còn đi theo những lối mòn cũ, thiếu những thử nghiệm táo bạo về nghệ thuật. Điều này khiến nhiều tác phẩm trở nên dễ đoán, ít tạo được sự bất ngờ hoặc những trải nghiệm thẩm mỹ mới cho người đọc. Đây là một lối mòn mà càng đi thì văn học Việt càng bế tắc.
Ngoài ra, đội ngũ nhà văn trẻ vẫn chưa thực sự tạo được lực lượng kế cận mạnh mẽ. Mặc dù có nhiều cây bút trẻ xuất hiện trong thời gian gần đây, nhưng số lượng tác giả trẻ có tác phẩm thực sự nổi bật, có cá tính sáng tạo rõ rệt vẫn còn hạn chế. Một phần nguyên nhân là do môi trường sáng tác chưa thật sự thuận lợi, trong khi áp lực mưu sinh khiến nhiều người trẻ khó có điều kiện dành toàn bộ tâm sức cho việc viết. Văn chương vốn là con đường dài hơi, đòi hỏi sự kiên trì và trải nghiệm sâu sắc, nhưng trong bối cảnh xã hội hiện đại, không phải ai cũng đủ điều kiện để theo đuổi con đường này.
Sự cạnh tranh giữa những loại hình nghệ thuật và phương tiện thông tin đại chúng cũng tạo ra những cản trở không hề nhỏ đối với nền văn học truyền thống. Trong thời đại công nghệ số, người đọc có vô vàn lựa chọn để giải trí: phim ảnh, mạng xã hội, trò chơi điện tử, video ngắn… Những hình thức giải trí này thường mang tính trực quan, nhanh chóng và dễ tiếp cận hơn so với việc đọc sách. Điều này khiến thói quen đọc sách của một bộ phận công chúng, đặc biệt là giới trẻ, ngày càng suy giảm. Khi lượng độc giả giảm, sức ảnh hưởng của văn học trong đời sống xã hội cũng bị thu hẹp. Văn hóa đọc của người trẻ đang suy giảm dần theo làn sóng Tiktok, Facebook,… ồ ạt diễn ra. Khi người nghệ sĩ không đủ sức cạnh tranh với những nền văn hóa số ấy, nhà văn sẽ bị AI giật cần câu cơm.
Văn học Việt Nam vẫn gặp nhiều khó khăn trong việc vươn ra những chân trời xa hơn, tạo được dấu ấn trên địa đồ thế giới. Mặc dù đã có một số tác phẩm được dịch và giới thiệu ở nước ngoài, nhưng nhìn chung số lượng còn khá khiêm tốn. Nguyên nhân có thể đến từ nhiều yếu tố, từ rào cản ngôn ngữ, thiếu chiến lược quảng bá, cũng như việc chưa có nhiều tác phẩm đủ sức tạo nên sự quan tâm lớn từ độc giả quốc tế. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, việc đưa văn học Việt Nam ra thế giới là cơ hội nhưng cũng chính là thách thức đối với những nhà văn trẻ.
Tuy nhiên, khi nhìn nhận những “non yếu” và thách thức của văn học Việt Nam, điều quan trọng không phải là bi quan hay phủ nhận những thành tựu đã đạt được, mà là xác định những hướng đi mới cho sự phát triển trong tương lai. Trước hết, các nhà văn cần gắn bó sâu sắc hơn với đời sống, dũng cảm đối diện và phản ánh những vấn đề phức tạp của xã hội hiện đại. Văn học chỉ thực sự có sức sống khi nó bắt nguồn từ đời sống và trở lại với đời sống. Đồng thời, cần khuyến khích sự đổi mới và sáng tạo trong nghệ thuật, tạo điều kiện cho các tác giả thử nghiệm những hình thức biểu đạt mới. Văn học luôn phát triển thông qua những tìm tòi và phá vỡ những giới hạn cũ. Khi các nhà văn dám bước ra khỏi vùng an toàn của mình, văn học sẽ có cơ hội mở ra những chân trời mới. Việc xây dựng môi trường thuận lợi cho các nhà văn trẻ cũng rất quan trọng. Những chương trình hỗ trợ sáng tác, các giải thưởng văn học uy tín, cũng như việc tạo điều kiện để các tác giả trẻ giao lưu với văn học thế giới sẽ giúp họ có thêm động lực và cơ hội phát triển.
Những “non yếu” và thách thức của văn học Việt Nam trong những năm qua là điều không thể phủ nhận. Tuy nhiên, chính việc nhìn thẳng vào những hạn chế đó sẽ giúp văn học nước ta tìm ra con đường phát triển phù hợp trong tương lai. Khi các nhà văn tiếp tục gắn bó với đời sống, không ngừng sáng tạo và dám đối diện với những vấn đề của thời đại, văn học Việt Nam chắc chắn sẽ tiếp tục khẳng định vai trò quan trọng của mình trong đời sống tinh thần của xã hội và trong dòng chảy của văn học thế giới. Văn học truyền thống đang tiến những bước tiến mạnh mẽ, ngày càng nở rộ và khẳng định dấu ấn riêng của mình. Tôi chờ đợi, hy vọng và tin tưởng vào tầm vóc của người nghệ sĩ và người đọc Việt Nam trong hôm nay và tương lai.
Một trong những hạn chế của văn học Việt Nam là sự thiếu vắng những tác phẩm lớn có tầm vóc thời đại. Trong lịch sử văn học, mỗi giai đoạn phát triển thường gắn liền với những tác phẩm có sức ảnh hưởng sâu rộng, phản ánh những biến động lớn của xã hội và khắc họa rõ nét tâm hồn con người trong thời đại đó. Tuy nhiên, trong nhiều năm trở lại đây, dù số lượng tác phẩm được xuất bản khá nhiều, nhưng những tác phẩm thực sự có chiều sâu tư tưởng, có khả năng tạo ra dấu ấn lâu dài trong đời sống văn học lại không nhiều. Hàng năm, số lượng tác phẩm được in ấn, xuất bản lên đến hàng ngàn tác phẩm, nhưng số tác phẩm đạt được tiếng vang lớn là rất ít. Một phần nguyên nhân là do nhiều tác giả chưa dám đi đến tận cùng của những vấn đề lớn của xã hội, còn e dè, thận trọng hoặc thiếu sự trải nghiệm sâu sắc với đời sống. Đúng như Nguyễn Quang Thiều đã nói: “Thách thức lớn nhất đối với nhà văn là chính nhà văn”.
Văn học Việt có xu hướng xa rời những vấn đề nóng bỏng của xã hội hiện đại. Xã hội Việt Nam trong những thập niên gần đây đã có nhiều biến đổi mạnh mẽ: quá trình đô thị hóa nhanh chóng, sự phát triển của kinh tế thị trường, sự thay đổi trong hệ giá trị của con người, cũng như những vấn đề phức tạp nảy sinh trong đời sống như khoảng cách giàu nghèo, khủng hoảng giá trị, áp lực của công nghệ và mạng xã hội. Đây là những vấn đề nổi cộm, nóng bỏng, bức thiết của xã hội thế kỷ XXI. Tuy nhiên, những vấn đề này chưa được phản ánh đầy đủ và sâu sắc trong nhiều tác phẩm văn học. Không ít tác phẩm vẫn xoay quanh những đề tài quen thuộc, thiếu sự khám phá mới mẻ, khiến văn học dường như chậm nhịp so với đời sống đang vận động từng ngày. Trong chương trình học phổ thông, các học sinh được tiếp cận với những tác phẩm lớn, có giá trị bền vững nhưng cũng đồng thời phải tiếp cận với những tác phẩm thiếu đi bề sâu, không có giá trị được đo đếm bởi năm tháng.
Một phần “non yếu” khác của văn học Việt Nam là sự lặp lại trong cách viết và thiếu đổi mới về nghệ thuật. Văn học thế giới trong nhiều thập kỷ qua đã có những bước tiến mạnh mẽ về hình thức thể hiện, từ kết cấu, ngôn ngữ cho đến cách xây dựng nhân vật và điểm nhìn nghệ thuật. Trong khi đó, một số tác phẩm trong nước vẫn còn đi theo những lối mòn cũ, thiếu những thử nghiệm táo bạo về nghệ thuật. Điều này khiến nhiều tác phẩm trở nên dễ đoán, ít tạo được sự bất ngờ hoặc những trải nghiệm thẩm mỹ mới cho người đọc. Đây là một lối mòn mà càng đi thì văn học Việt càng bế tắc.
Ngoài ra, đội ngũ nhà văn trẻ vẫn chưa thực sự tạo được lực lượng kế cận mạnh mẽ. Mặc dù có nhiều cây bút trẻ xuất hiện trong thời gian gần đây, nhưng số lượng tác giả trẻ có tác phẩm thực sự nổi bật, có cá tính sáng tạo rõ rệt vẫn còn hạn chế. Một phần nguyên nhân là do môi trường sáng tác chưa thật sự thuận lợi, trong khi áp lực mưu sinh khiến nhiều người trẻ khó có điều kiện dành toàn bộ tâm sức cho việc viết. Văn chương vốn là con đường dài hơi, đòi hỏi sự kiên trì và trải nghiệm sâu sắc, nhưng trong bối cảnh xã hội hiện đại, không phải ai cũng đủ điều kiện để theo đuổi con đường này.
Sự cạnh tranh giữa những loại hình nghệ thuật và phương tiện thông tin đại chúng cũng tạo ra những cản trở không hề nhỏ đối với nền văn học truyền thống. Trong thời đại công nghệ số, người đọc có vô vàn lựa chọn để giải trí: phim ảnh, mạng xã hội, trò chơi điện tử, video ngắn… Những hình thức giải trí này thường mang tính trực quan, nhanh chóng và dễ tiếp cận hơn so với việc đọc sách. Điều này khiến thói quen đọc sách của một bộ phận công chúng, đặc biệt là giới trẻ, ngày càng suy giảm. Khi lượng độc giả giảm, sức ảnh hưởng của văn học trong đời sống xã hội cũng bị thu hẹp. Văn hóa đọc của người trẻ đang suy giảm dần theo làn sóng Tiktok, Facebook,… ồ ạt diễn ra. Khi người nghệ sĩ không đủ sức cạnh tranh với những nền văn hóa số ấy, nhà văn sẽ bị AI giật cần câu cơm.
Văn học Việt Nam vẫn gặp nhiều khó khăn trong việc vươn ra những chân trời xa hơn, tạo được dấu ấn trên địa đồ thế giới. Mặc dù đã có một số tác phẩm được dịch và giới thiệu ở nước ngoài, nhưng nhìn chung số lượng còn khá khiêm tốn. Nguyên nhân có thể đến từ nhiều yếu tố, từ rào cản ngôn ngữ, thiếu chiến lược quảng bá, cũng như việc chưa có nhiều tác phẩm đủ sức tạo nên sự quan tâm lớn từ độc giả quốc tế. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, việc đưa văn học Việt Nam ra thế giới là cơ hội nhưng cũng chính là thách thức đối với những nhà văn trẻ.
Tuy nhiên, khi nhìn nhận những “non yếu” và thách thức của văn học Việt Nam, điều quan trọng không phải là bi quan hay phủ nhận những thành tựu đã đạt được, mà là xác định những hướng đi mới cho sự phát triển trong tương lai. Trước hết, các nhà văn cần gắn bó sâu sắc hơn với đời sống, dũng cảm đối diện và phản ánh những vấn đề phức tạp của xã hội hiện đại. Văn học chỉ thực sự có sức sống khi nó bắt nguồn từ đời sống và trở lại với đời sống. Đồng thời, cần khuyến khích sự đổi mới và sáng tạo trong nghệ thuật, tạo điều kiện cho các tác giả thử nghiệm những hình thức biểu đạt mới. Văn học luôn phát triển thông qua những tìm tòi và phá vỡ những giới hạn cũ. Khi các nhà văn dám bước ra khỏi vùng an toàn của mình, văn học sẽ có cơ hội mở ra những chân trời mới. Việc xây dựng môi trường thuận lợi cho các nhà văn trẻ cũng rất quan trọng. Những chương trình hỗ trợ sáng tác, các giải thưởng văn học uy tín, cũng như việc tạo điều kiện để các tác giả trẻ giao lưu với văn học thế giới sẽ giúp họ có thêm động lực và cơ hội phát triển.
Những “non yếu” và thách thức của văn học Việt Nam trong những năm qua là điều không thể phủ nhận. Tuy nhiên, chính việc nhìn thẳng vào những hạn chế đó sẽ giúp văn học nước ta tìm ra con đường phát triển phù hợp trong tương lai. Khi các nhà văn tiếp tục gắn bó với đời sống, không ngừng sáng tạo và dám đối diện với những vấn đề của thời đại, văn học Việt Nam chắc chắn sẽ tiếp tục khẳng định vai trò quan trọng của mình trong đời sống tinh thần của xã hội và trong dòng chảy của văn học thế giới. Văn học truyền thống đang tiến những bước tiến mạnh mẽ, ngày càng nở rộ và khẳng định dấu ấn riêng của mình. Tôi chờ đợi, hy vọng và tin tưởng vào tầm vóc của người nghệ sĩ và người đọc Việt Nam trong hôm nay và tương lai.
