Giữa lớp vỏ polime lấp lánh và bản chất mục ruỗng bên trong con người, chúng ta cần nhìn sâu hơn vào một thực tế phũ phàng: Xã hội càng hiện đại, con người ta càng có xu hướng "thẩm mỹ hóa" sự vô đạo đức. Nếu như cái xấu của người nghèo thường thô lậu, trực diện và dễ bị bắt bài, thì sự đồi trụy của tầng lớp "xe sang, áo lụa" lại được tinh chế thành một loại nghệ thuật trình diễn thượng đẳng.
Trong văn chương, chúng ta từng rùng mình trước vẻ ngoài hào hoa của những nhân vật như Nghị Lại trong “Tắt đèn” hay Xuân Tóc Đỏ trong “Số đỏ”. Một tên quan phụ mẫu có thể vừa vuốt râu xướng họa thơ văn, vừa thản nhiên nhìn dân đen chết chìm trong dòng nước lũ. Ngày nay, những "Nghị Lại" ấy không còn mặc áo chùng vẫy quạt, mà họ khoác lên mình những bộ suit cắt may thủ công từ các nhà mốt lừng danh, ngồi trong những cao ốc chọc trời soi bóng xuống những khu ổ chuột lụp xụp. Sự tương phản ấy không chỉ là khoảng cách về thu nhập, mà là sự đứt gãy về lòng trắc ẩn.
Đồng tiền có khả năng tạo ra một "hệ sinh thái sạch sẽ". Khi bạn có đủ tiền, bạn có thể thuê những người viết diễn văn chuyên nghiệp để thốt ra những lời nhân ái lay động lòng người. Bạn có thể thuê những chuyên gia xử lý khủng hoảng để dập tắt những tiếng kêu oan khiên của những người thấp cổ bé họng bị bạn tước đoạt quyền lợi. Bạn có thể xây dựng một hồ sơ cá nhân lấp lánh với những bằng cấp quốc tế, những chuyến đi thực tế thiện nguyện được chụp bởi những nhiếp ảnh gia hàng đầu. Tất cả những thứ đó tạo nên một lớp màng lọc, ngăn chặn mọi mùi hôi thối từ những hành vi phi pháp hay những toan tính đê hèn chạm đến khứu giác của công chúng.
Cái bi kịch của "dân đen" nằm ở chỗ, họ bị tước đoạt cả vật chất lẫn quyền được lên tiếng về đạo đức. Khi một kẻ nghèo khổ sa chân vào tệ nạn, xã hội gọi đó là "bản chất". Nhưng khi một đại gia hay một chính khách bị phanh phui những bê bối chấn động, người ta thường gọi đó là "sự cố", là "áp lực công việc", hay thậm chí là "một phút lầm lỡ của một tài năng". Sự bao biện này chính là minh chứng cho việc đồng tiền đã mua chuộc được cả hệ thống giá trị quan của số đông. Chúng ta tôn thờ sự thành công đến mức sẵn sàng nhắm mắt làm ngơ trước phương thức đạt được sự thành công đó.
Hãy thử tưởng tượng về những sắc lệnh thuế được ký dưới ánh đèn pha lê sang trọng. Kẻ đặt bút ký có lẽ chưa bao giờ biết đến cảm giác của một người mẹ công nhân phải bấm bụng cắt bớt hộp sữa của con để đóng đủ các khoản phí "từ trên trời rơi xuống". Những kẻ ấy, sau khi tạo ra một cơn bão tài chính quét sạch tài sản của những người lao động nhẹ dạ, lại xuất hiện như những vị cứu tinh. Họ bước xuống từ chiếc Mercedes, đôi giày da bóng lộn không vướng một hạt bụi của con đường làng lầy lội, và ban phát những món quà nhỏ mọn.
Đó là một sự sỉ nhục được bọc đường. Mỗi gói quà ấy thực chất là một sợi dây trói buộc lòng biết ơn của người nghèo, khiến họ cảm thấy mình đang nợ kẻ đã lấy đi của mình tất cả. "Lương tâm sạch sẽ" của kẻ giàu được mua bằng chính những giọt nước mắt thầm lặng của người nghèo. Hắn ta vẫy tay cười, không phải vì yêu thương đồng loại, mà vì thỏa mãn với quyền năng vạn năng của đồng tiền: quyền được làm ác mà vẫn được tụng ca là thánh nhân.
Sự vô đạo đức của kẻ giàu có sức tàn phá khủng khiếp hơn nghìn lần cái sai của người nghèo. Một kẻ trộm vặt chỉ gây thiệt hại cho một cá nhân, nhưng một kẻ quyền thế vô luân có thể làm băng hoại cả một nền tảng đạo đức của một quốc gia, làm suy sụp cả một nền kinh tế và giết chết niềm tin của cả một thế hệ. Khi cái xấu được "đóng gói" quá kỹ, nó trở thành một loại virus không màu không mùi, len lỏi vào từng ngóc ngách của đời sống, khiến con người ta dần chấp nhận rằng: để giàu có và đẳng cấp, người ta buộc phải ranh ma, phải thủ đoạn và phải biết cách diễn kịch.
Đã đến lúc chúng ta cần phải thực hiện một cuộc "giải phẫu" tư duy. Chúng ta cần dạy cho thế hệ trẻ rằng, sự sang trọng không nằm ở cái ví polime dày cộp hay chiếc xe hơi đắt tiền, mà nằm ở việc đôi bàn tay tạo ra số tiền đó có thực sự sạch sẽ hay không. Đừng để tiếng cười "ha hả" của những kẻ ban ơn giả tạo át đi tiếng lòng của công lý. Một xã hội thực sự văn minh không phải là xã hội có nhiều người giàu, mà là xã hội mà ở đó, người giàu hay người nghèo đều phải đứng chung một vạch xuất phát trước pháp luật và đạo đức.
Phẩm giá con người không phải là một món hàng có thể định giá bằng ngoại tệ. Sự "thơm" của nhân cách không thể được tạo ra từ những chai nước hoa đắt tiền nhất thế giới nếu tâm hồn đó đã bị thối rữa bởi sự tham lam và tàn nhẫn. Chúng ta cần nhìn xuyên qua những chiếc xe Mercedes, xuyên qua những bộ suit bóng bẩy để thấy được cái tôi trần trụi của mỗi người. Nếu đằng sau sự giàu sang là sự bóc lột, thì đó là sự giàu sang bẩn thỉu. Nếu đằng sau sự học thức là sự lừa lọc, thì đó là sự học thức đê hèn.
Cuối cùng, sự công bằng của tạo hóa nằm ở chỗ: không ai có thể mang theo polime hay xe sang sang thế giới bên kia. Thứ duy nhất còn lại là tiếng vang của những gì chúng ta đã sống. Những bài học đạo đức không nên chỉ dành cho người nghèo như một lời răn đe, mà phải trở thành tấm gương soi hằng ngày cho những kẻ đang nắm giữ vận mệnh của người khác. Hãy để sự "sạch" và "thơm" trở thành giá trị cốt lõi của mọi tầng lớp, để cái giàu đi cùng với lòng nhân, và cái nghèo không bao giờ bị tước đoạt đi lòng tự trọng. Chỉ khi đó, chúng ta mới có thể mơ về một thế giới nơi con người đối đãi với nhau bằng sự chân thành, chứ không phải bằng những màn kịch được mua trọn bởi những đồng tiền lấp lánh mà đầy máu và nước mắt.
Trong văn chương, chúng ta từng rùng mình trước vẻ ngoài hào hoa của những nhân vật như Nghị Lại trong “Tắt đèn” hay Xuân Tóc Đỏ trong “Số đỏ”. Một tên quan phụ mẫu có thể vừa vuốt râu xướng họa thơ văn, vừa thản nhiên nhìn dân đen chết chìm trong dòng nước lũ. Ngày nay, những "Nghị Lại" ấy không còn mặc áo chùng vẫy quạt, mà họ khoác lên mình những bộ suit cắt may thủ công từ các nhà mốt lừng danh, ngồi trong những cao ốc chọc trời soi bóng xuống những khu ổ chuột lụp xụp. Sự tương phản ấy không chỉ là khoảng cách về thu nhập, mà là sự đứt gãy về lòng trắc ẩn.
Đồng tiền có khả năng tạo ra một "hệ sinh thái sạch sẽ". Khi bạn có đủ tiền, bạn có thể thuê những người viết diễn văn chuyên nghiệp để thốt ra những lời nhân ái lay động lòng người. Bạn có thể thuê những chuyên gia xử lý khủng hoảng để dập tắt những tiếng kêu oan khiên của những người thấp cổ bé họng bị bạn tước đoạt quyền lợi. Bạn có thể xây dựng một hồ sơ cá nhân lấp lánh với những bằng cấp quốc tế, những chuyến đi thực tế thiện nguyện được chụp bởi những nhiếp ảnh gia hàng đầu. Tất cả những thứ đó tạo nên một lớp màng lọc, ngăn chặn mọi mùi hôi thối từ những hành vi phi pháp hay những toan tính đê hèn chạm đến khứu giác của công chúng.
Cái bi kịch của "dân đen" nằm ở chỗ, họ bị tước đoạt cả vật chất lẫn quyền được lên tiếng về đạo đức. Khi một kẻ nghèo khổ sa chân vào tệ nạn, xã hội gọi đó là "bản chất". Nhưng khi một đại gia hay một chính khách bị phanh phui những bê bối chấn động, người ta thường gọi đó là "sự cố", là "áp lực công việc", hay thậm chí là "một phút lầm lỡ của một tài năng". Sự bao biện này chính là minh chứng cho việc đồng tiền đã mua chuộc được cả hệ thống giá trị quan của số đông. Chúng ta tôn thờ sự thành công đến mức sẵn sàng nhắm mắt làm ngơ trước phương thức đạt được sự thành công đó.
Hãy thử tưởng tượng về những sắc lệnh thuế được ký dưới ánh đèn pha lê sang trọng. Kẻ đặt bút ký có lẽ chưa bao giờ biết đến cảm giác của một người mẹ công nhân phải bấm bụng cắt bớt hộp sữa của con để đóng đủ các khoản phí "từ trên trời rơi xuống". Những kẻ ấy, sau khi tạo ra một cơn bão tài chính quét sạch tài sản của những người lao động nhẹ dạ, lại xuất hiện như những vị cứu tinh. Họ bước xuống từ chiếc Mercedes, đôi giày da bóng lộn không vướng một hạt bụi của con đường làng lầy lội, và ban phát những món quà nhỏ mọn.
Đó là một sự sỉ nhục được bọc đường. Mỗi gói quà ấy thực chất là một sợi dây trói buộc lòng biết ơn của người nghèo, khiến họ cảm thấy mình đang nợ kẻ đã lấy đi của mình tất cả. "Lương tâm sạch sẽ" của kẻ giàu được mua bằng chính những giọt nước mắt thầm lặng của người nghèo. Hắn ta vẫy tay cười, không phải vì yêu thương đồng loại, mà vì thỏa mãn với quyền năng vạn năng của đồng tiền: quyền được làm ác mà vẫn được tụng ca là thánh nhân.
Sự vô đạo đức của kẻ giàu có sức tàn phá khủng khiếp hơn nghìn lần cái sai của người nghèo. Một kẻ trộm vặt chỉ gây thiệt hại cho một cá nhân, nhưng một kẻ quyền thế vô luân có thể làm băng hoại cả một nền tảng đạo đức của một quốc gia, làm suy sụp cả một nền kinh tế và giết chết niềm tin của cả một thế hệ. Khi cái xấu được "đóng gói" quá kỹ, nó trở thành một loại virus không màu không mùi, len lỏi vào từng ngóc ngách của đời sống, khiến con người ta dần chấp nhận rằng: để giàu có và đẳng cấp, người ta buộc phải ranh ma, phải thủ đoạn và phải biết cách diễn kịch.
Đã đến lúc chúng ta cần phải thực hiện một cuộc "giải phẫu" tư duy. Chúng ta cần dạy cho thế hệ trẻ rằng, sự sang trọng không nằm ở cái ví polime dày cộp hay chiếc xe hơi đắt tiền, mà nằm ở việc đôi bàn tay tạo ra số tiền đó có thực sự sạch sẽ hay không. Đừng để tiếng cười "ha hả" của những kẻ ban ơn giả tạo át đi tiếng lòng của công lý. Một xã hội thực sự văn minh không phải là xã hội có nhiều người giàu, mà là xã hội mà ở đó, người giàu hay người nghèo đều phải đứng chung một vạch xuất phát trước pháp luật và đạo đức.
Phẩm giá con người không phải là một món hàng có thể định giá bằng ngoại tệ. Sự "thơm" của nhân cách không thể được tạo ra từ những chai nước hoa đắt tiền nhất thế giới nếu tâm hồn đó đã bị thối rữa bởi sự tham lam và tàn nhẫn. Chúng ta cần nhìn xuyên qua những chiếc xe Mercedes, xuyên qua những bộ suit bóng bẩy để thấy được cái tôi trần trụi của mỗi người. Nếu đằng sau sự giàu sang là sự bóc lột, thì đó là sự giàu sang bẩn thỉu. Nếu đằng sau sự học thức là sự lừa lọc, thì đó là sự học thức đê hèn.
Cuối cùng, sự công bằng của tạo hóa nằm ở chỗ: không ai có thể mang theo polime hay xe sang sang thế giới bên kia. Thứ duy nhất còn lại là tiếng vang của những gì chúng ta đã sống. Những bài học đạo đức không nên chỉ dành cho người nghèo như một lời răn đe, mà phải trở thành tấm gương soi hằng ngày cho những kẻ đang nắm giữ vận mệnh của người khác. Hãy để sự "sạch" và "thơm" trở thành giá trị cốt lõi của mọi tầng lớp, để cái giàu đi cùng với lòng nhân, và cái nghèo không bao giờ bị tước đoạt đi lòng tự trọng. Chỉ khi đó, chúng ta mới có thể mơ về một thế giới nơi con người đối đãi với nhau bằng sự chân thành, chứ không phải bằng những màn kịch được mua trọn bởi những đồng tiền lấp lánh mà đầy máu và nước mắt.
