Chưa bao giờ mạng xã hội chứng kiến những cú rơi từ những “tượng đài” nối tiếp nhau như hiện nay – đó không chỉ là cảm giác chủ quan của đám đông, mà là một thực tại hiển hiện rõ ràng trong đời sống số. Những con người từng được tung hô như biểu tượng của thành công, tri thức, đạo đức hay sắc đẹp bỗng chốc trở thành tâm điểm của chỉ trích, phẫn nộ, thậm chí là hủy diệt tập thể. Hiện tượng ấy không đơn thuần là sự “lật mặt” của cá nhân, mà phản ánh một cuộc khủng hoảng sâu xa của cách con người kiến tạo, tiêu thụ và phán xét các hình mẫu trong xã hội hiện đại. Mạng xã hội, với tốc độ lan truyền chóng mặt và khả năng khuếch đại cảm xúc, đã biến việc tôn vinh con người thành một trò chơi rủi ro: dựng lên rất nhanh, nhưng cũng sẵn sàng đạp đổ không thương tiếc.
Trong không gian số, “tượng đài” không còn được xây dựng bằng thời gian, chiều sâu hay sự bền bỉ của cống hiến, mà chủ yếu bằng hình ảnh, phát ngôn và những lát cắt được chọn lọc kỹ lưỡng. Một con người, vốn đa diện và phức tạp, bị ép gọn vào một vai diễn: người truyền cảm hứng, người hoàn hảo, người đạo đức, người không sai lầm. Chính sự lý tưởng hóa quá mức ấy đã gieo mầm cho bi kịch. Khi công chúng quen nhìn con người qua lăng kính hoàn mỹ, thì chỉ cần một vết nứt nhỏ cũng đủ khiến toàn bộ hình tượng sụp đổ. Sự sụp đổ ấy không chỉ đến từ lỗi lầm của cá nhân, mà còn đến từ kỳ vọng phi thực tế mà xã hội áp đặt lên họ.
Ở một tầng sâu hơn, hiện tượng “tượng đài ngã xuống” cho thấy con người hiện đại đang ngày càng lệ thuộc vào nhu cầu tìm kiếm thần tượng để bù đắp cho sự bất an tinh thần của chính mình. Trong một thế giới đầy biến động, con người cần những hình mẫu để tin, để bám víu, để khẳng định rằng thành công và đạo đức vẫn tồn tại. Nhưng khi niềm tin ấy được đặt lên những cá nhân bằng xương bằng thịt, thay vì lên các giá trị bền vững, thì sự sụp đổ là điều khó tránh. Mạng xã hội không chỉ là nơi phơi bày sai lầm, mà còn là chiếc gương phản chiếu nỗi khát khao được tin của đám đông – một khát khao mong manh và dễ vỡ.
Nếu việc dựng lên tượng đài phản ánh nhu cầu tôn vinh, thì làn sóng “ném đá” khi tượng đài sụp đổ lại phơi bày một mặt tối khác của tâm lý đám đông: khát vọng trừng phạt và cảm giác khoái trá đạo đức. Trên mạng xã hội, sự phẫn nộ thường lan nhanh hơn sự thấu hiểu. Khi một nhân vật bị phát hiện sai lầm, dư luận không chỉ dừng lại ở việc lên án hành vi, mà nhanh chóng phủ định toàn bộ con người. Một sai lầm cá nhân bị phóng đại thành bản án đạo đức trọn đời. Đám đông, trong cảm giác đứng ở “phe đúng”, dễ rơi vào trạng thái tự cho mình quyền phán xét tuyệt đối, quên mất rằng chính họ cũng là những con người đầy khiếm khuyết.
Điều đáng lo ngại là văn hóa hủy diệt (cancel culture) đang dần thay thế cho văn hóa đối thoại. Thay vì đặt câu hỏi, phân tích bối cảnh hay phân biệt giữa sai lầm và bản chất, xã hội mạng lựa chọn con đường đơn giản hơn: tẩy chay, xóa bỏ, đẩy đối tượng ra rìa. Trong không gian ấy, sự phức tạp của con người không còn chỗ đứng. Một người không được phép sai, hoặc nếu sai thì phải trả giá bằng toàn bộ sự nghiệp, danh dự, thậm chí là nhân phẩm. Đó là một thứ công lý cảm tính, nơi cảm xúc lấn át lý trí và sự trừng phạt trở thành mục đích tự thân.
Tuy nhiên, không thể phủ nhận rằng những cú rơi ấy cũng bắt nguồn từ chính các “tượng đài”. Khi một cá nhân chủ động xây dựng hình ảnh đạo đức, tri thức hay chuẩn mực cao hơn thực chất của mình, họ đã vô tình chấp nhận rủi ro lớn hơn khi sự thật bị phơi bày. Sự giả tạo, nếu có, không chỉ là lừa dối công chúng mà còn là tự đặt mình lên một bệ đỡ mong manh. Mạng xã hội không tạo ra sự giả dối, nhưng nó làm cho sự giả dối khó tồn tại lâu dài. Trong một không gian nơi mọi dấu vết đều có thể bị đào bới, con người buộc phải đối diện với sự thật về chính mình.
Thế nhưng, điều đáng sợ nhất không phải là tượng đài sụp đổ, mà là cách xã hội học cách thờ ơ trước nỗi đau của con người phía sau scandal. Khi một cá nhân bị xé nhỏ trên mạng, rất ít người còn nhớ rằng họ cũng là một con người đang chịu tổn thương, khủng hoảng và có thể gục ngã thật sự. Sự tàn nhẫn tập thể, được ngụy trang dưới danh nghĩa đạo đức, đang trở thành một căn bệnh tinh thần của thời đại số.
Từ hiện tượng những “cú rơi” liên tiếp ấy, vấn đề đặt ra không chỉ là trách nhiệm của cá nhân nổi tiếng, mà còn là trách nhiệm của xã hội trong cách nhìn nhận và đối xử với con người. Có lẽ đã đến lúc chúng ta cần từ bỏ thói quen dựng lên những tượng đài hoàn hảo, để chấp nhận một sự thật giản dị nhưng khó nuốt hơn: không ai là biểu tượng trọn vẹn của đạo đức hay thành công. Con người đáng được tôn trọng không phải vì họ không bao giờ sai, mà vì họ biết chịu trách nhiệm và thay đổi sau sai lầm.
Một xã hội trưởng thành là xã hội biết phân biệt giữa việc phê phán hành vi sai trái và việc hủy diệt nhân cách. Phê phán là cần thiết để giữ gìn các chuẩn mực chung, nhưng phê phán không đồng nghĩa với chà đạp. Tha thứ không phải là bỏ qua sai lầm, mà là thừa nhận khả năng sửa chữa của con người. Nếu mạng xã hội chỉ còn là nơi phán xét không khoan nhượng, thì chính nó sẽ tạo ra một môi trường sợ hãi, nơi con người không dám sống thật, không dám thừa nhận khuyết điểm, và cuối cùng, lại tiếp tục sản sinh thêm những hình ảnh giả tạo khác.
Về phía mỗi cá nhân tiếp nhận thông tin, cần có một thái độ tỉnh táo và nhân văn hơn. Thay vì vội vàng đứng vào hàng ngũ kết tội, ta cần học cách chậm lại, đặt câu hỏi và tự vấn chính mình. Ta phẫn nộ vì hành vi sai trái, hay vì cảm giác được đứng trên cao phán xét người khác? Ta lên tiếng để bảo vệ giá trị chung, hay chỉ để thỏa mãn cảm xúc nhất thời? Mạng xã hội không xấu, nhưng cách con người sử dụng nó có thể biến nó thành công cụ tàn nhẫn.
Sau tất cả, những cú rơi của các “tượng đài” có thể được xem như một lời cảnh tỉnh. Nó cảnh tỉnh những người được tung hô rằng hãy sống thật và khiêm nhường hơn. Nó cảnh tỉnh xã hội rằng đừng biến con người thành thần thánh rồi lại giận dữ khi họ không phải thần thánh. Và nó cảnh tỉnh mỗi chúng ta rằng: trong một thế giới đầy biến động, điều cần giữ vững nhất không phải là hình ảnh hoàn hảo của người khác, mà là sự tỉnh táo, bao dung và trách nhiệm của chính mình. Chỉ khi đó, mạng xã hội mới không còn là nơi dựng lên rồi phá hủy những tượng đài, mà trở thành không gian để con người hiểu nhau hơn trong sự bất toàn vốn có.
Trong không gian số, “tượng đài” không còn được xây dựng bằng thời gian, chiều sâu hay sự bền bỉ của cống hiến, mà chủ yếu bằng hình ảnh, phát ngôn và những lát cắt được chọn lọc kỹ lưỡng. Một con người, vốn đa diện và phức tạp, bị ép gọn vào một vai diễn: người truyền cảm hứng, người hoàn hảo, người đạo đức, người không sai lầm. Chính sự lý tưởng hóa quá mức ấy đã gieo mầm cho bi kịch. Khi công chúng quen nhìn con người qua lăng kính hoàn mỹ, thì chỉ cần một vết nứt nhỏ cũng đủ khiến toàn bộ hình tượng sụp đổ. Sự sụp đổ ấy không chỉ đến từ lỗi lầm của cá nhân, mà còn đến từ kỳ vọng phi thực tế mà xã hội áp đặt lên họ.
Ở một tầng sâu hơn, hiện tượng “tượng đài ngã xuống” cho thấy con người hiện đại đang ngày càng lệ thuộc vào nhu cầu tìm kiếm thần tượng để bù đắp cho sự bất an tinh thần của chính mình. Trong một thế giới đầy biến động, con người cần những hình mẫu để tin, để bám víu, để khẳng định rằng thành công và đạo đức vẫn tồn tại. Nhưng khi niềm tin ấy được đặt lên những cá nhân bằng xương bằng thịt, thay vì lên các giá trị bền vững, thì sự sụp đổ là điều khó tránh. Mạng xã hội không chỉ là nơi phơi bày sai lầm, mà còn là chiếc gương phản chiếu nỗi khát khao được tin của đám đông – một khát khao mong manh và dễ vỡ.
Nếu việc dựng lên tượng đài phản ánh nhu cầu tôn vinh, thì làn sóng “ném đá” khi tượng đài sụp đổ lại phơi bày một mặt tối khác của tâm lý đám đông: khát vọng trừng phạt và cảm giác khoái trá đạo đức. Trên mạng xã hội, sự phẫn nộ thường lan nhanh hơn sự thấu hiểu. Khi một nhân vật bị phát hiện sai lầm, dư luận không chỉ dừng lại ở việc lên án hành vi, mà nhanh chóng phủ định toàn bộ con người. Một sai lầm cá nhân bị phóng đại thành bản án đạo đức trọn đời. Đám đông, trong cảm giác đứng ở “phe đúng”, dễ rơi vào trạng thái tự cho mình quyền phán xét tuyệt đối, quên mất rằng chính họ cũng là những con người đầy khiếm khuyết.
Điều đáng lo ngại là văn hóa hủy diệt (cancel culture) đang dần thay thế cho văn hóa đối thoại. Thay vì đặt câu hỏi, phân tích bối cảnh hay phân biệt giữa sai lầm và bản chất, xã hội mạng lựa chọn con đường đơn giản hơn: tẩy chay, xóa bỏ, đẩy đối tượng ra rìa. Trong không gian ấy, sự phức tạp của con người không còn chỗ đứng. Một người không được phép sai, hoặc nếu sai thì phải trả giá bằng toàn bộ sự nghiệp, danh dự, thậm chí là nhân phẩm. Đó là một thứ công lý cảm tính, nơi cảm xúc lấn át lý trí và sự trừng phạt trở thành mục đích tự thân.
Tuy nhiên, không thể phủ nhận rằng những cú rơi ấy cũng bắt nguồn từ chính các “tượng đài”. Khi một cá nhân chủ động xây dựng hình ảnh đạo đức, tri thức hay chuẩn mực cao hơn thực chất của mình, họ đã vô tình chấp nhận rủi ro lớn hơn khi sự thật bị phơi bày. Sự giả tạo, nếu có, không chỉ là lừa dối công chúng mà còn là tự đặt mình lên một bệ đỡ mong manh. Mạng xã hội không tạo ra sự giả dối, nhưng nó làm cho sự giả dối khó tồn tại lâu dài. Trong một không gian nơi mọi dấu vết đều có thể bị đào bới, con người buộc phải đối diện với sự thật về chính mình.
Thế nhưng, điều đáng sợ nhất không phải là tượng đài sụp đổ, mà là cách xã hội học cách thờ ơ trước nỗi đau của con người phía sau scandal. Khi một cá nhân bị xé nhỏ trên mạng, rất ít người còn nhớ rằng họ cũng là một con người đang chịu tổn thương, khủng hoảng và có thể gục ngã thật sự. Sự tàn nhẫn tập thể, được ngụy trang dưới danh nghĩa đạo đức, đang trở thành một căn bệnh tinh thần của thời đại số.
Từ hiện tượng những “cú rơi” liên tiếp ấy, vấn đề đặt ra không chỉ là trách nhiệm của cá nhân nổi tiếng, mà còn là trách nhiệm của xã hội trong cách nhìn nhận và đối xử với con người. Có lẽ đã đến lúc chúng ta cần từ bỏ thói quen dựng lên những tượng đài hoàn hảo, để chấp nhận một sự thật giản dị nhưng khó nuốt hơn: không ai là biểu tượng trọn vẹn của đạo đức hay thành công. Con người đáng được tôn trọng không phải vì họ không bao giờ sai, mà vì họ biết chịu trách nhiệm và thay đổi sau sai lầm.
Một xã hội trưởng thành là xã hội biết phân biệt giữa việc phê phán hành vi sai trái và việc hủy diệt nhân cách. Phê phán là cần thiết để giữ gìn các chuẩn mực chung, nhưng phê phán không đồng nghĩa với chà đạp. Tha thứ không phải là bỏ qua sai lầm, mà là thừa nhận khả năng sửa chữa của con người. Nếu mạng xã hội chỉ còn là nơi phán xét không khoan nhượng, thì chính nó sẽ tạo ra một môi trường sợ hãi, nơi con người không dám sống thật, không dám thừa nhận khuyết điểm, và cuối cùng, lại tiếp tục sản sinh thêm những hình ảnh giả tạo khác.
Về phía mỗi cá nhân tiếp nhận thông tin, cần có một thái độ tỉnh táo và nhân văn hơn. Thay vì vội vàng đứng vào hàng ngũ kết tội, ta cần học cách chậm lại, đặt câu hỏi và tự vấn chính mình. Ta phẫn nộ vì hành vi sai trái, hay vì cảm giác được đứng trên cao phán xét người khác? Ta lên tiếng để bảo vệ giá trị chung, hay chỉ để thỏa mãn cảm xúc nhất thời? Mạng xã hội không xấu, nhưng cách con người sử dụng nó có thể biến nó thành công cụ tàn nhẫn.
Sau tất cả, những cú rơi của các “tượng đài” có thể được xem như một lời cảnh tỉnh. Nó cảnh tỉnh những người được tung hô rằng hãy sống thật và khiêm nhường hơn. Nó cảnh tỉnh xã hội rằng đừng biến con người thành thần thánh rồi lại giận dữ khi họ không phải thần thánh. Và nó cảnh tỉnh mỗi chúng ta rằng: trong một thế giới đầy biến động, điều cần giữ vững nhất không phải là hình ảnh hoàn hảo của người khác, mà là sự tỉnh táo, bao dung và trách nhiệm của chính mình. Chỉ khi đó, mạng xã hội mới không còn là nơi dựng lên rồi phá hủy những tượng đài, mà trở thành không gian để con người hiểu nhau hơn trong sự bất toàn vốn có.
