Mỗi sớm mai thức giấc, khi dòng người cuồn cuộn đổ ra đường trong nhịp sống hối hả của thế kỷ hai mươi mốt, xã hội loài người chưa bao giờ ngừng vận hành để tìm kiếm sự an toàn và tiến bộ. Chúng ta thiết lập luật pháp, xây dựng các quy ước đạo đức, mở rộng các quỹ từ thiện và không ngừng rao giảng về lòng tốt như một tấm vé thông hành tối thượng để duy trì trật tự văn minh. Thế nhưng, đằng sau lớp vỏ bọc bình yên và những chuẩn mực hành vi tốt đẹp ấy, có một sự thật đáng suy ngẫm rằng con người hiện đại dường như ngày càng cảm thấy trống rỗng và bất an. Sự khủng hoảng lòng tin, cảm giác cô đơn bủa vây và hiện tượng tháo chạy khỏi những giá trị khuôn mẫu đang phơi bày một vết thương sâu hoắm trong lòng xã hội. Đó là khi cái thiện bị định chế hóa, bị đóng khung thành những bổn phận tẻ nhạt và trở thành một thứ công cụ để bảo đảm sự an toàn cá nhân hơn là một sự thúc bách tự thân của linh hồn. Giữa bối cảnh một xã hội đang mệt nhoài vì những khẩu hiệu đạo đức giáo điều, những câu thơ trong truyện ngắn “Mưa Nhã Nam” của Nguyễn Huy Thiệp đã cất lên đầy đau đớn, buộc chúng ta phải định nghĩa lại bản chất sâu xa của cái thiện ở đời:
“Tôi không biết con người khát khao điều gì trong cõi sống này.
Hình như điều thiện bắt đầu từ tình yêu phải không?
Điều thiện buồn tẻ vì nó nhạt nhẽo
Điều thiện tầm thường vì nó an toàn
Điều thiện tệ hại vì nó giết đi đam mê”
Tác giả đặt ra một câu triết lý đầy hoài nghi về bản chất của con người trong cõi sống. Câu hỏi ấy là một sự thấu suốt về sự phức tạp của nhân tính, bởi con người là sinh vật duy nhất không bao giờ thỏa mãn với những nhu cầu sinh học thuần túy. Chúng ta khát khao hạnh phúc, khát khao quyền lực, khát khao tự do, và có cả những lúc khát khao cả sự hủy diệt để khẳng định cái tôi tồn tại. Ngay sau sự băn khoăn về khát vọng cõi người, nhà văn đã tự tìm cho mình một lối hướng thiện thông qua một câu hỏi tu từ đầy gợi mở về việc điều thiện bắt đầu từ tình yêu.
Cái thiện đích thực không thể sinh ra từ những mệnh lệnh hành chính khô khan hay những giáo điều tôn giáo ép buộ. Khẳng định điều thiện bắt đầu từ tình yêu, Nguyễn Huy Thiệp đã trả cái thiện về đúng với vị trí nguyên sơ và đẹp đẽ nhất của nó, vị trí của một trạng thái cảm xúc thuần khiết, không toan tính và không vụ lợi.
Tuy nhiên, mạch suy nghĩ của nhà văn không dừng lại ở sự ca tụng dễ dãi, để trang điểm cho hiện thực. Ông lập tức lật ngược vấn đề bằng những câu thơ tiếp theo đầy nhức nhối khi chỉ ra rằng điều thiện buồn tẻ vì nó nhạt nhẽo và tầm thường vì nó an toàn. Tại sao một giá trị hằng sản như cái thiện lại có thể trở nên buồn tẻ và tầm thường trong mắt một người nghệ sĩ? Câu trả lời nằm ở cách xã hội vận hành và tiếp nhận cái thiện. Trong đời sống thực tế, cái thiện thường được đồng nhất với sự tuân thủ, với việc không làm hại ai, không vi phạm pháp luật và sống một cuộc đời lặng lẽ trong những khuôn mẫu định sẵn.
Một cuộc sống chỉ biết cúi đầu tuân theo những quy ước có sẵn để đạt được sự an toàn tuyệt đối chính là một cuộc sống thiếu vắng cá tính và bản sắc. Khi cái thiện được thực hành như một thói quen để tránh né rủi ro, để không phải đối mặt với dư luận, thì nó đã tự tước bỏ đi giá trị của chính mìnhCon người sống trong sự an toàn của cái thiện hình thức sẽ không bao giờ biết đến cảm giác dấn thân, không bao giờ dám thách thức những bất công của thời đại và không có đủ dũng khí để thực hiện những cuộc cách mạng tinh thần. Cái thiện khi đó chỉ còn là công cụ cứu cánh của những kẻ yếu đuối, những người chọn cách ẩn nấp dưới bóng râm của số đông để mưu cầu sự bình yên cho riêng mình. Nó trở nên tầm thường vì nó không chứa đựng sức mạnh sáng tạo, không thúc đẩy con người vượt qua giới hạn của bản thân mà chỉ giữ họ lại trong một vùng an toàn tù đọng.
Đam mê của con người là gì nếu không phải là thứ năng lượng nguyên thủy, bạo liệt, là khát vọng tự khẳng định mình một cách cực đoan nhất? Đam mê luôn mang trong mình một mầm mống của sự nổi loạn, sự phá vỡ cấu trúc và sẵn sàng đương đầu với mọi nguy hiểm. Trong khi đó, cái thiện thông thường lại đòi hỏi sự tiết chế, sự nhường nhịn, sự hòa hoãn và ổn định. Có lẽ bởi vậy mà Nguyễn Huy Thiệp mới từng trần tình: “Văn chương là thứ bỉ ổi bậc nhất. Nó gây ra sự nổi loạn giữa đời thường…”.
Việc cái thiện giết đi đam mê chính là một sự tệ hại lớn nhất đối với sự phát triển của nhân loại, bởi nó đã đi ngược lại với văn minh – trowr thành phản văn minh. Nhà văn đã chỉ ra một bi kịch sâu sắc rằng khi cái thiện đánh mất đi tính chiến đấu, nó sẽ biến thành một liều thuốc mê xoa dịu nỗi đau nhưng đồng thời cũng làm tê liệt ý chí phản kháng và khả năng sáng tạo của con người.
Nhà văn không hề có ý định cổ xúy cho cái ác hay sự nổi loạn vô luân. Bản chất ngòi bút của ông là một tiếng khóc nghẹn ngào, một nỗ lực giải huyền thoại để thanh lọc những nhận thức sáo rỗng về đạo đức. Ông muốn thức tỉnh con người khỏi giấc ngủ mê của thứ cái thiện hình thức, thứ đạo đức giả hiệu đang bao phủ lên đời sống hiện đại. Cái thiện đích thực ở đời không thể là một trạng thái thụ động, lười biếng và sợ hãi. Nó phải là một hành động dấn thân, một sự lựa chọn dũng cảm và đầy đau đớn. Cái thiện chân chính phải chứa đựng cả sức mạnh của đam mê, nghĩa là nó dám đứng lên chống lại cái ác, dám đập tan những bất công dẫu có phải trả giá bằng sự an toàn của bản thân. Nó không buồn tẻ vì nó luôn chuyển động, luôn tự vấn và không bao giờ tự mãn với những gì mình đã đạt được. Chỉ khi nào cái thiện hòa làm một với đam mê sống mãnh liệt của con người, khi lòng tốt không còn là một nghĩa vụ mệt mỏi mà là một niềm kiêu hãnh tự thân, thì lúc đó con người mới tìm thấy câu trả lời cho câu hỏi về khát khao trong cõi sống này.
“Tôi không biết con người khát khao điều gì trong cõi sống này.
Hình như điều thiện bắt đầu từ tình yêu phải không?
Điều thiện buồn tẻ vì nó nhạt nhẽo
Điều thiện tầm thường vì nó an toàn
Điều thiện tệ hại vì nó giết đi đam mê”
Tác giả đặt ra một câu triết lý đầy hoài nghi về bản chất của con người trong cõi sống. Câu hỏi ấy là một sự thấu suốt về sự phức tạp của nhân tính, bởi con người là sinh vật duy nhất không bao giờ thỏa mãn với những nhu cầu sinh học thuần túy. Chúng ta khát khao hạnh phúc, khát khao quyền lực, khát khao tự do, và có cả những lúc khát khao cả sự hủy diệt để khẳng định cái tôi tồn tại. Ngay sau sự băn khoăn về khát vọng cõi người, nhà văn đã tự tìm cho mình một lối hướng thiện thông qua một câu hỏi tu từ đầy gợi mở về việc điều thiện bắt đầu từ tình yêu.
Cái thiện đích thực không thể sinh ra từ những mệnh lệnh hành chính khô khan hay những giáo điều tôn giáo ép buộ. Khẳng định điều thiện bắt đầu từ tình yêu, Nguyễn Huy Thiệp đã trả cái thiện về đúng với vị trí nguyên sơ và đẹp đẽ nhất của nó, vị trí của một trạng thái cảm xúc thuần khiết, không toan tính và không vụ lợi.
Tuy nhiên, mạch suy nghĩ của nhà văn không dừng lại ở sự ca tụng dễ dãi, để trang điểm cho hiện thực. Ông lập tức lật ngược vấn đề bằng những câu thơ tiếp theo đầy nhức nhối khi chỉ ra rằng điều thiện buồn tẻ vì nó nhạt nhẽo và tầm thường vì nó an toàn. Tại sao một giá trị hằng sản như cái thiện lại có thể trở nên buồn tẻ và tầm thường trong mắt một người nghệ sĩ? Câu trả lời nằm ở cách xã hội vận hành và tiếp nhận cái thiện. Trong đời sống thực tế, cái thiện thường được đồng nhất với sự tuân thủ, với việc không làm hại ai, không vi phạm pháp luật và sống một cuộc đời lặng lẽ trong những khuôn mẫu định sẵn.
Một cuộc sống chỉ biết cúi đầu tuân theo những quy ước có sẵn để đạt được sự an toàn tuyệt đối chính là một cuộc sống thiếu vắng cá tính và bản sắc. Khi cái thiện được thực hành như một thói quen để tránh né rủi ro, để không phải đối mặt với dư luận, thì nó đã tự tước bỏ đi giá trị của chính mìnhCon người sống trong sự an toàn của cái thiện hình thức sẽ không bao giờ biết đến cảm giác dấn thân, không bao giờ dám thách thức những bất công của thời đại và không có đủ dũng khí để thực hiện những cuộc cách mạng tinh thần. Cái thiện khi đó chỉ còn là công cụ cứu cánh của những kẻ yếu đuối, những người chọn cách ẩn nấp dưới bóng râm của số đông để mưu cầu sự bình yên cho riêng mình. Nó trở nên tầm thường vì nó không chứa đựng sức mạnh sáng tạo, không thúc đẩy con người vượt qua giới hạn của bản thân mà chỉ giữ họ lại trong một vùng an toàn tù đọng.
Đam mê của con người là gì nếu không phải là thứ năng lượng nguyên thủy, bạo liệt, là khát vọng tự khẳng định mình một cách cực đoan nhất? Đam mê luôn mang trong mình một mầm mống của sự nổi loạn, sự phá vỡ cấu trúc và sẵn sàng đương đầu với mọi nguy hiểm. Trong khi đó, cái thiện thông thường lại đòi hỏi sự tiết chế, sự nhường nhịn, sự hòa hoãn và ổn định. Có lẽ bởi vậy mà Nguyễn Huy Thiệp mới từng trần tình: “Văn chương là thứ bỉ ổi bậc nhất. Nó gây ra sự nổi loạn giữa đời thường…”.
Việc cái thiện giết đi đam mê chính là một sự tệ hại lớn nhất đối với sự phát triển của nhân loại, bởi nó đã đi ngược lại với văn minh – trowr thành phản văn minh. Nhà văn đã chỉ ra một bi kịch sâu sắc rằng khi cái thiện đánh mất đi tính chiến đấu, nó sẽ biến thành một liều thuốc mê xoa dịu nỗi đau nhưng đồng thời cũng làm tê liệt ý chí phản kháng và khả năng sáng tạo của con người.
Nhà văn không hề có ý định cổ xúy cho cái ác hay sự nổi loạn vô luân. Bản chất ngòi bút của ông là một tiếng khóc nghẹn ngào, một nỗ lực giải huyền thoại để thanh lọc những nhận thức sáo rỗng về đạo đức. Ông muốn thức tỉnh con người khỏi giấc ngủ mê của thứ cái thiện hình thức, thứ đạo đức giả hiệu đang bao phủ lên đời sống hiện đại. Cái thiện đích thực ở đời không thể là một trạng thái thụ động, lười biếng và sợ hãi. Nó phải là một hành động dấn thân, một sự lựa chọn dũng cảm và đầy đau đớn. Cái thiện chân chính phải chứa đựng cả sức mạnh của đam mê, nghĩa là nó dám đứng lên chống lại cái ác, dám đập tan những bất công dẫu có phải trả giá bằng sự an toàn của bản thân. Nó không buồn tẻ vì nó luôn chuyển động, luôn tự vấn và không bao giờ tự mãn với những gì mình đã đạt được. Chỉ khi nào cái thiện hòa làm một với đam mê sống mãnh liệt của con người, khi lòng tốt không còn là một nghĩa vụ mệt mỏi mà là một niềm kiêu hãnh tự thân, thì lúc đó con người mới tìm thấy câu trả lời cho câu hỏi về khát khao trong cõi sống này.
