Chúng ta đang sống trong một thế giới được cấu thành bởi những thực thể khách quan nhưng lại được định hình và phản chiếu qua hàng triệu lăng kính chủ quan của con người. Mỗi cá nhân bước đi giữa cuộc đời này không đơn thuần là một thực thể tiếp thu thông tin một cách thụ động mà là một chủ thể tích cực trong việc gán nghĩa, kiến tạo và định hình thế giới xung quanh mình. Cùng một sự vật, cùng một hiện tượng, nhưng trong những khoảng thời gian khác nhau hoặc qua những điểm nhìn khác nhau, bản chất của chúng lại hiện lên với những sắc thái hoàn toàn riêng biệt. Sự khác biệt này không phải là một lỗi hệ thống của nhận thức mà là minh chứng cho sự phong phú vô tận của đời sống tinh thần nhân loại.
Trong bài viết “Hãy nhìn bằng đôi mắt của một con mèo”, nhà thơ Nguyễn Quang Thiều đã chia sẻ một trải nghiệm mang tính bản lề về sự vận động của nhận thức: “Hồi nhỏ, tôi nhìn con sông Đáy chảy qua làng tôi với một cảm xúc rợn ngợp về sự hùng vĩ và vô tận của nó. Nhưng đến lúc này, cái nhìn và cảm giác của tôi về dòng sông ấy đã hoàn toàn khác cho dù con sông không thay đổi. Cả hai cái nhìn, của cậu bé lên 5 tuổi và của một ông già, đều hoàn toàn chính xác. Không cái nhìn nào có khả năng phủ nhận cái nhìn kia.” Lời bộc bạch đầy chất suy tưởng ấy không chỉ là một kỷ niệm cá nhân về một dòng sông quê hương, mà nó đã chạm đến một quy luật phổ quát: mỗi góc nhìn là một sản phẩm của trải nghiệm sống, và sự trưởng thành của con người thực chất là một chuỗi những cuộc dịch chuyển góc nhìn liên tục theo dòng chảy của thời gian và tri thức.
Từ chia sẻ của Nguyễn Quang Thiều, chúng ta thấy rằng cùng một sự vật, hiện tượng, con người có thể có những cách nhìn khác nhau theo thời gian, độ tuổi và trải nghiệm sống. Con sông Đáy không đổi, dòng nước của nó vẫn chảy qua ngôi làng ấy suốt hàng thập kỷ với cùng một lưu lượng, cùng một hệ thực vật bên bờ, nhưng cảm nhận của cậu bé năm tuổi và của một ông già đã khác đi, bởi đời sống tinh thần của con người vốn không đứng yên mà liên tục chuyển động. Ở tuổi lên năm, thế giới của một đứa trẻ được bao bọc bởi sự ngỡ ngàng, mọi sự vật bên ngoài đều mang kích thước vĩ đại và chứa đựng những bí ẩn khôn lường. Đối với đứa trẻ ấy, con sông quê hương chính là giới hạn của vũ trụ, là biểu tượng của sự vô tận vì tầm vóc sinh học và vốn sống của đứa trẻ chưa cho phép nó vượt qua khỏi lũy tre làng. Cái nhìn rợn ngợp ấy hoàn toàn chân thật và tương thích với thế giới quan của một vầng trán thơ ngây.
Khi thời gian trôi đi, đứa trẻ ấy lớn lên, đi qua những dông bão của cuộc đời, tích lũy thêm tri thức và trải nghiệm từ những vùng đất mới, để rồi trở về đối diện với dòng sông xưa trong tư thế của một ông già từng trải. Lúc này, con sông Đáy không còn vĩ đại như trong ký ức, nó trở nên nhỏ bé hơn, hiền hòa hơn và mang đậm màu sắc của sự hoài niệm. Cái nhìn của ông già không còn là sự rợn ngợp trước sự hùng vĩ của tự nhiên, mà là sự lắng đọng của những chiêm nghiệm về kiếp người, về sự trôi chảy của thời gian. Sự thay đổi này diễn ra bởi vì mỗi giai đoạn sống mang theo những hệ giá trị, những mối bận tâm riêng, từ đó hình thành những lăng kính cảm nhận khác nhau.
Vì vậy, chúng ta không thể dùng cái nhìn của hiện tại để phủ định cái nhìn của quá khứ, cũng không thể lấy trải nghiệm của người từng trải để xem nhẹ cảm xúc hồn nhiên ban đầu. Mỗi cái nhìn đều phản ánh một sự thật sống động của đời sống tinh thần con người tại một thời điểm lịch sử cụ thể của cá nhân đó, và chúng xứng đáng được tồn tại trong đời người.
Trong nhiều vấn đề của đời sống, không tồn tại một chân lý duy nhất tuyệt đối. Xã hội loài người vận hành dựa trên những quy luật vật lý khách quan, nhưng thế giới tinh thần và các hiện tượng văn hóa xã hội lại được dệt nên từ những sợi tơ của sự cảm nhận. Sự khác biệt trong cảm nhận không phải là biểu hiện của sai lệch mà là hệ quả tất yếu của sự đa dạng trong trải nghiệm cá nhân. Nhận thức được điều này giúp chúng ta học cách tôn trọng góc nhìn của người khác, giảm bớt thái độ áp đặt và phán xét trong các mối quan hệ xã hội. Bi kịch của sự bất hòa thường bắt nguồn từ việc một cá nhân hay một cộng đồng tự phong cho mình quyền sở hữu chân lý tối hậu, từ đó xem tất cả những góc nhìn khác biệt là sai trái, là dị biệt cần phải bị triệt tiêu hoặc cải tạo. Khi chúng ta hiểu rằng góc nhìn của một người là kết quả của toàn bộ lịch sử cá nhân của họ, của môi trường họ lớn lên, của những cuốn sách họ đã đọc và những nỗi đau họ đã trải qua, chúng ta sẽ nhìn sự khác biệt bằng đôi mắt của sự thấu cảm thay vì sự định kiến. Trong một xã hội ngày càng đa chiều và phức tạp như hiện nay, khả năng chấp nhận nhiều cách nhìn khác nhau chính là nền tảng của đối thoại, thấu hiểu và chung sống văn minh, là chìa khóa để mở ra cánh cửa của sự hòa hợp giữa các cá tính độc bản. Khi nhận thức được rằng mỗi góc nhìn của đối phương đều được xây dựng từ nền tảng của những trải nghiệm có thật, chúng ta sẽ tự khắc buông bỏ nhu cầu phân định thắng thua để bắt đầu một cuộc đối thoại chân thành.
Tuy nhiên, khi chúng ta ca ngợi sự đa dạng của các góc nhìn, chúng ta cũng không nên tuyệt đối hoá quan điểm “không cái nhìn nào có khả năng phủ nhận cái nhìn kia” để rồi rơi vào cái bẫy của chủ nghĩa tương đối cực đoan. Trong thực tế đời sống, có những cái nhìn được hình thành từ định kiến, thiếu thông tin hoặc bị chi phối bởi lợi ích cá nhân ích kỷ, và nếu những cái nhìn này không được điều chỉnh, soi chiếu, chúng có thể dẫn đến những sai lầm nghiêm trọng và gây ra những tổn hại sâu sắc cho cộng đồng. Sự chính xác của cái nhìn mà Nguyễn Quang Thiều đề cập nằm trong không gian của cảm xúc thẩm mỹ và sự trải nghiệm nhân sinh lành mạnh, nơi các góc nhìn bổ túc và làm giàu cho nhau chứ không tiêu diệt lẫn nhau.
Nếu một góc nhìn được xây dựng trên sự thiếu hụt nghiêm trọng về mặt tri thức khoa học, hoặc bị bóp méo bởi những thù hận cá nhân, những định kiến giới tính, sắc tộc, thì góc nhìn đó không thể được coi là một sự thật có giá trị tương đương với những nhận thức nhân văn. Vì vậy, việc tôn trọng sự khác biệt không đồng nghĩa với việc dung túng cho những nhận thức lệch lạc, độc hại. Cái nhìn của con người không phải là một hóa thạch bất biến, nó cần được liên tục soi chiếu, đối thoại và hoàn thiện qua tri thức, trải nghiệm thực tế và các giá trị nhân văn chung của nhân loại. Chúng ta chấp nhận sự đa dạng của các dòng chảy cảm xúc, nhưng chúng ta cũng cần một dòng hải lưu của lý trí và đạo đức để giữ cho những góc nhìn cá nhân không đi chệch khỏi quỹ đạo của sự tiến bộ và lòng trắc ẩn.
Từ câu chuyện về dòng sông và những suy ngẫm của nhà thơ, quan điểm của Nguyễn Quang Thiều còn gợi mở cho chúng ta thái độ sống dám nhìn lại và chấp nhận sự thay đổi trong chính nhận thức của mình. Nhiều người trong chúng ta thường có xu hướng sợ hãi sự thay đổi, chúng ta cố bám lấy những góc nhìn cũ kỹ như một cách để bảo vệ bản ngã và sự an toàn của bản thân. Chúng ta coi việc thay đổi quan điểm là một sự thừa nhận thất bại hoặc một sự phản bội đối với quá khứ. Thế nhưng, trưởng thành khi ấy không chỉ đơn thuần là sự tích luỹ thêm trải nghiệm theo năm tháng, mà còn là khả năng đối thoại một cách thẳng thắn với “cái tôi” của những giai đoạn đã qua để nhận ra những giới hạn của mình.
Khi con người biết mở rộng góc nhìn, họ sẽ bớt bảo thủ, bớt cực đoan và sẵn sàng lắng nghe những cách cảm nhận khác mình. Việc một ông già nhìn con sông Đáy khác đi không có nghĩa là ông đã phủ nhận đứa trẻ lên năm trong mình, mà là ông đã ôm ấp đứa trẻ đó vào những câu chuyện lớn hơn của cuộc đời mình. Biết thay đổi góc nhìn có nghĩa là biết thừa nhận rằng lượng tri thức và trải nghiệm hiện tại của mình chưa bao giờ là trọn vẹn, và thế giới ngoài kia luôn còn những chiều kích khác đang chờ được khám phá. Trong bối cảnh xã hội nhiều biến động và xung đột thông tin như hôm nay, khả năng thay đổi góc nhìn không làm con người mất đi bản sắc hay lập trường của mình, ngược lại, nó là biểu hiện của một bản lĩnh văn hóa cao, giúp họ sống một cách sâu sắc hơn, linh hoạt hơn và mang đậm tính nhân bản hơn trước những thử thách của thời đại.
Trong bài viết “Hãy nhìn bằng đôi mắt của một con mèo”, nhà thơ Nguyễn Quang Thiều đã chia sẻ một trải nghiệm mang tính bản lề về sự vận động của nhận thức: “Hồi nhỏ, tôi nhìn con sông Đáy chảy qua làng tôi với một cảm xúc rợn ngợp về sự hùng vĩ và vô tận của nó. Nhưng đến lúc này, cái nhìn và cảm giác của tôi về dòng sông ấy đã hoàn toàn khác cho dù con sông không thay đổi. Cả hai cái nhìn, của cậu bé lên 5 tuổi và của một ông già, đều hoàn toàn chính xác. Không cái nhìn nào có khả năng phủ nhận cái nhìn kia.” Lời bộc bạch đầy chất suy tưởng ấy không chỉ là một kỷ niệm cá nhân về một dòng sông quê hương, mà nó đã chạm đến một quy luật phổ quát: mỗi góc nhìn là một sản phẩm của trải nghiệm sống, và sự trưởng thành của con người thực chất là một chuỗi những cuộc dịch chuyển góc nhìn liên tục theo dòng chảy của thời gian và tri thức.
Từ chia sẻ của Nguyễn Quang Thiều, chúng ta thấy rằng cùng một sự vật, hiện tượng, con người có thể có những cách nhìn khác nhau theo thời gian, độ tuổi và trải nghiệm sống. Con sông Đáy không đổi, dòng nước của nó vẫn chảy qua ngôi làng ấy suốt hàng thập kỷ với cùng một lưu lượng, cùng một hệ thực vật bên bờ, nhưng cảm nhận của cậu bé năm tuổi và của một ông già đã khác đi, bởi đời sống tinh thần của con người vốn không đứng yên mà liên tục chuyển động. Ở tuổi lên năm, thế giới của một đứa trẻ được bao bọc bởi sự ngỡ ngàng, mọi sự vật bên ngoài đều mang kích thước vĩ đại và chứa đựng những bí ẩn khôn lường. Đối với đứa trẻ ấy, con sông quê hương chính là giới hạn của vũ trụ, là biểu tượng của sự vô tận vì tầm vóc sinh học và vốn sống của đứa trẻ chưa cho phép nó vượt qua khỏi lũy tre làng. Cái nhìn rợn ngợp ấy hoàn toàn chân thật và tương thích với thế giới quan của một vầng trán thơ ngây.
Khi thời gian trôi đi, đứa trẻ ấy lớn lên, đi qua những dông bão của cuộc đời, tích lũy thêm tri thức và trải nghiệm từ những vùng đất mới, để rồi trở về đối diện với dòng sông xưa trong tư thế của một ông già từng trải. Lúc này, con sông Đáy không còn vĩ đại như trong ký ức, nó trở nên nhỏ bé hơn, hiền hòa hơn và mang đậm màu sắc của sự hoài niệm. Cái nhìn của ông già không còn là sự rợn ngợp trước sự hùng vĩ của tự nhiên, mà là sự lắng đọng của những chiêm nghiệm về kiếp người, về sự trôi chảy của thời gian. Sự thay đổi này diễn ra bởi vì mỗi giai đoạn sống mang theo những hệ giá trị, những mối bận tâm riêng, từ đó hình thành những lăng kính cảm nhận khác nhau.
Vì vậy, chúng ta không thể dùng cái nhìn của hiện tại để phủ định cái nhìn của quá khứ, cũng không thể lấy trải nghiệm của người từng trải để xem nhẹ cảm xúc hồn nhiên ban đầu. Mỗi cái nhìn đều phản ánh một sự thật sống động của đời sống tinh thần con người tại một thời điểm lịch sử cụ thể của cá nhân đó, và chúng xứng đáng được tồn tại trong đời người.
Trong nhiều vấn đề của đời sống, không tồn tại một chân lý duy nhất tuyệt đối. Xã hội loài người vận hành dựa trên những quy luật vật lý khách quan, nhưng thế giới tinh thần và các hiện tượng văn hóa xã hội lại được dệt nên từ những sợi tơ của sự cảm nhận. Sự khác biệt trong cảm nhận không phải là biểu hiện của sai lệch mà là hệ quả tất yếu của sự đa dạng trong trải nghiệm cá nhân. Nhận thức được điều này giúp chúng ta học cách tôn trọng góc nhìn của người khác, giảm bớt thái độ áp đặt và phán xét trong các mối quan hệ xã hội. Bi kịch của sự bất hòa thường bắt nguồn từ việc một cá nhân hay một cộng đồng tự phong cho mình quyền sở hữu chân lý tối hậu, từ đó xem tất cả những góc nhìn khác biệt là sai trái, là dị biệt cần phải bị triệt tiêu hoặc cải tạo. Khi chúng ta hiểu rằng góc nhìn của một người là kết quả của toàn bộ lịch sử cá nhân của họ, của môi trường họ lớn lên, của những cuốn sách họ đã đọc và những nỗi đau họ đã trải qua, chúng ta sẽ nhìn sự khác biệt bằng đôi mắt của sự thấu cảm thay vì sự định kiến. Trong một xã hội ngày càng đa chiều và phức tạp như hiện nay, khả năng chấp nhận nhiều cách nhìn khác nhau chính là nền tảng của đối thoại, thấu hiểu và chung sống văn minh, là chìa khóa để mở ra cánh cửa của sự hòa hợp giữa các cá tính độc bản. Khi nhận thức được rằng mỗi góc nhìn của đối phương đều được xây dựng từ nền tảng của những trải nghiệm có thật, chúng ta sẽ tự khắc buông bỏ nhu cầu phân định thắng thua để bắt đầu một cuộc đối thoại chân thành.
Tuy nhiên, khi chúng ta ca ngợi sự đa dạng của các góc nhìn, chúng ta cũng không nên tuyệt đối hoá quan điểm “không cái nhìn nào có khả năng phủ nhận cái nhìn kia” để rồi rơi vào cái bẫy của chủ nghĩa tương đối cực đoan. Trong thực tế đời sống, có những cái nhìn được hình thành từ định kiến, thiếu thông tin hoặc bị chi phối bởi lợi ích cá nhân ích kỷ, và nếu những cái nhìn này không được điều chỉnh, soi chiếu, chúng có thể dẫn đến những sai lầm nghiêm trọng và gây ra những tổn hại sâu sắc cho cộng đồng. Sự chính xác của cái nhìn mà Nguyễn Quang Thiều đề cập nằm trong không gian của cảm xúc thẩm mỹ và sự trải nghiệm nhân sinh lành mạnh, nơi các góc nhìn bổ túc và làm giàu cho nhau chứ không tiêu diệt lẫn nhau.
Nếu một góc nhìn được xây dựng trên sự thiếu hụt nghiêm trọng về mặt tri thức khoa học, hoặc bị bóp méo bởi những thù hận cá nhân, những định kiến giới tính, sắc tộc, thì góc nhìn đó không thể được coi là một sự thật có giá trị tương đương với những nhận thức nhân văn. Vì vậy, việc tôn trọng sự khác biệt không đồng nghĩa với việc dung túng cho những nhận thức lệch lạc, độc hại. Cái nhìn của con người không phải là một hóa thạch bất biến, nó cần được liên tục soi chiếu, đối thoại và hoàn thiện qua tri thức, trải nghiệm thực tế và các giá trị nhân văn chung của nhân loại. Chúng ta chấp nhận sự đa dạng của các dòng chảy cảm xúc, nhưng chúng ta cũng cần một dòng hải lưu của lý trí và đạo đức để giữ cho những góc nhìn cá nhân không đi chệch khỏi quỹ đạo của sự tiến bộ và lòng trắc ẩn.
Từ câu chuyện về dòng sông và những suy ngẫm của nhà thơ, quan điểm của Nguyễn Quang Thiều còn gợi mở cho chúng ta thái độ sống dám nhìn lại và chấp nhận sự thay đổi trong chính nhận thức của mình. Nhiều người trong chúng ta thường có xu hướng sợ hãi sự thay đổi, chúng ta cố bám lấy những góc nhìn cũ kỹ như một cách để bảo vệ bản ngã và sự an toàn của bản thân. Chúng ta coi việc thay đổi quan điểm là một sự thừa nhận thất bại hoặc một sự phản bội đối với quá khứ. Thế nhưng, trưởng thành khi ấy không chỉ đơn thuần là sự tích luỹ thêm trải nghiệm theo năm tháng, mà còn là khả năng đối thoại một cách thẳng thắn với “cái tôi” của những giai đoạn đã qua để nhận ra những giới hạn của mình.
Khi con người biết mở rộng góc nhìn, họ sẽ bớt bảo thủ, bớt cực đoan và sẵn sàng lắng nghe những cách cảm nhận khác mình. Việc một ông già nhìn con sông Đáy khác đi không có nghĩa là ông đã phủ nhận đứa trẻ lên năm trong mình, mà là ông đã ôm ấp đứa trẻ đó vào những câu chuyện lớn hơn của cuộc đời mình. Biết thay đổi góc nhìn có nghĩa là biết thừa nhận rằng lượng tri thức và trải nghiệm hiện tại của mình chưa bao giờ là trọn vẹn, và thế giới ngoài kia luôn còn những chiều kích khác đang chờ được khám phá. Trong bối cảnh xã hội nhiều biến động và xung đột thông tin như hôm nay, khả năng thay đổi góc nhìn không làm con người mất đi bản sắc hay lập trường của mình, ngược lại, nó là biểu hiện của một bản lĩnh văn hóa cao, giúp họ sống một cách sâu sắc hơn, linh hoạt hơn và mang đậm tính nhân bản hơn trước những thử thách của thời đại.
