Trong lịch sử tư tưởng nhân loại, Friedrich Nietzsche từng viết: “Con người là một sợi dây thừng nối giữa con thú và siêu nhân. Con người không phải một thực thể hoàn thiện, trơn tru và tuyệt đối tốt đẹp; trái lại, họ luôn tồn tại trong trạng thái chênh vênh giữa bản năng và lý tưởng, giữa cái thiện và cái ác, giữa khát vọng vươn lên và những yếu đuối rất đời thường. Chính vì vậy, văn chương - với tư cách là tấm gương phản chiếu tâm hồn con người - mang một trách nhiệm lớn lao: khám phá, soi chiếu và lý giải những mâu thuẫn thiện - ác tồn tại trong bản thể con người. Tầm vóc của văn chương là khi nó dám soi vào gương trong để kiếm tìm bản thể, một phần người rất sâu bị ẩn giấu.
Con người là một thực thể phức tạp. Trong mỗi cá nhân luôn tồn tại song song hai lí tính: một bên là lý trí, đạo đức, những khát vọng hướng thiện, bên kia là bản năng, dục vọng, sự ích kỷ và cả những bóng tối của tâm hồn. Con người có thể yêu thương, hy sinh, nhưng cũng có thể tàn nhẫn và sai lầm. Chính sự giằng co ấy làm nên tính “người” trong con người. Nếu nhìn nhận con người chỉ bằng một lăng kính đơn giản hoặc hoàn toàn tốt đẹp, hoặc hoàn toàn xấu xa, thì đó là cái nhìn phiến diện. Bởi thế, văn chương chân chính không thể chỉ ca ngợi cái đẹp thuần khiết hay lên án cái ác một cách giản đơn, mà phải dũng cảm đi sâu vào những vùng tối và ánh sáng đan xen trong tâm hồn con người.
Một trong những trách nhiệm quan trọng của văn chương là “khám phá bản chất con người trong sự đa diện của nó”. Văn chương không phải là bài giảng đạo đức khô cứng, càng không phải là nơi tô vẽ những hình tượng hoàn hảo phi thực tế. Nhiệm vụ của nó là mở ra những chiều sâu tâm lý, phơi bày những mâu thuẫn nội tâm, những giằng xé giữa thiện và ác. Đôi khi, nó là nơi để con người soi chiếu và nhìn nhận lại mình một cách bình thản. Khi văn chương làm được điều đó, con người trong tác phẩm trở nên sống động và chân thực. Người đọc không chỉ nhìn thấy nhân vật mà còn nhận ra chính mình trong những mâu thuẫn ấy. Trong văn học Việt Nam, nhiều tác phẩm đã thể hiện sâu sắc trách nhiệm này. Chẳng hạn, trong truyện ngắn “Chí Phèo” của Nam Cao, nhân vật Chí Phèo không chỉ là một kẻ lưu manh rạch mặt ăn vạ, mà còn là một con người từng khao khát được làm người lương thiện. Ẩn sau vẻ ngoài dữ dằn là một tâm hồn bị tổn thương và bị xã hội xô đẩy đến bước đường cùng. Khi gặp Thị Nở, phần người trong Chí Phèo bừng tỉnh, cho thấy ngay cả trong kẻ bị xem là “con quỷ dữ của làng Vũ Đại” vẫn tồn tại mầm thiện. Nhưng bi kịch của Chí Phèo nằm ở chỗ xã hội không cho hắn cơ hội quay trở lại làm người. Qua đó, tác phẩm đã cho thấy sự phức tạp của bản chất con người: cái ác nhiều khi không phải là bản chất bẩm sinh mà là sản phẩm của hoàn cảnh. Không chỉ văn học Việt Nam, văn học thế giới cũng nhiều lần khắc họa sâu sắc cuộc đấu tranh giữa thiện và ác trong con người. Trong tiểu thuyết “Crime and Punishment” của Fyodor Dostoevsky, nhân vật Raskolnikov phạm tội giết người với niềm tin rằng mình có quyền vượt lên đạo đức thông thường. Tuy nhiên, sau tội ác ấy là một cuộc giằng xé dữ dội trong tâm hồn. Lương tâm không ngừng tra hỏi, khiến anh rơi vào trạng thái dằn vặt và khủng hoảng. Cuối cùng, chính sự thức tỉnh của lương tri đã dẫn anh đến con đường chuộc lỗi. Tác phẩm không chỉ kể câu chuyện về một tội ác mà còn là hành trình khám phá bản chất đạo đức của con người.
Bên cạnh việc phơi bày cái ác, văn chương còn có trách nhiệm “khẳng định và nuôi dưỡng phần thiện trong con người”. Trong nhiều tác phẩm, dù nhân vật có rơi vào hoàn cảnh tăm tối đến đâu, vẫn tồn tại những tia sáng của lòng nhân ái, của khát vọng hướng thiện. Chính những tia sáng ấy làm cho văn chương trở thành nguồn an ủi tinh thần cho con người. Khi đọc những câu chuyện về sự tha thứ, lòng trắc ẩn hay sự hy sinh, người đọc được khơi dậy niềm tin rằng con người vẫn có khả năng vượt lên những yếu đuối của mình. Khi nhà văn khắc họa những nhân vật phức tạp, người đọc buộc phải nhìn nhận họ với sự đồng cảm thay vì phán xét đơn giản. Ta nhận ra rằng phía sau mỗi hành động sai lầm có thể là một hoàn cảnh đau đớn, phía sau mỗi tội lỗi có thể là một tâm hồn bị tổn thương. Nhờ vậy, văn chương góp phần mở rộng lòng bao dung của con người.
Tuy nhiên, để thực hiện được trách nhiệm ấy, văn chương cần dũng cảm và trung thực. Nhà văn phải dám nhìn thẳng vào những mảng tối của đời sống, dám đặt ra những câu hỏi khó về đạo đức và nhân tính. Nếu văn chương chỉ dừng lại ở việc ca ngợi cái đẹp một cách đơn giản hoặc né tránh những vấn đề phức tạp của xã hội, nó sẽ mất đi sức mạnh khám phá con người. Chỉ khi dám đi vào những vùng sâu thẳm của tâm hồn, văn chương mới thực sự chạm đến bản chất của đời sống. Đồng thời, văn chương cũng cần tránh việc cực đoan hóa con người thành những hình tượng hoàn toàn tốt hoặc hoàn toàn xấu. Bởi như Nietzsche đã chỉ ra, con người là “sợi dây thừng” mong manh giữa hai cực đối lập. Chính sự chao đảo ấy mới làm nên vẻ đẹp bi kịch và cao cả của nhân loại. Một nhân vật có sai lầm nhưng biết hối hận thường khiến người đọc cảm động hơn nhiều so với một nhân vật hoàn hảo nhưng xa rời đời sống.
Con người là một thực thể phức tạp. Trong mỗi cá nhân luôn tồn tại song song hai lí tính: một bên là lý trí, đạo đức, những khát vọng hướng thiện, bên kia là bản năng, dục vọng, sự ích kỷ và cả những bóng tối của tâm hồn. Con người có thể yêu thương, hy sinh, nhưng cũng có thể tàn nhẫn và sai lầm. Chính sự giằng co ấy làm nên tính “người” trong con người. Nếu nhìn nhận con người chỉ bằng một lăng kính đơn giản hoặc hoàn toàn tốt đẹp, hoặc hoàn toàn xấu xa, thì đó là cái nhìn phiến diện. Bởi thế, văn chương chân chính không thể chỉ ca ngợi cái đẹp thuần khiết hay lên án cái ác một cách giản đơn, mà phải dũng cảm đi sâu vào những vùng tối và ánh sáng đan xen trong tâm hồn con người.
Một trong những trách nhiệm quan trọng của văn chương là “khám phá bản chất con người trong sự đa diện của nó”. Văn chương không phải là bài giảng đạo đức khô cứng, càng không phải là nơi tô vẽ những hình tượng hoàn hảo phi thực tế. Nhiệm vụ của nó là mở ra những chiều sâu tâm lý, phơi bày những mâu thuẫn nội tâm, những giằng xé giữa thiện và ác. Đôi khi, nó là nơi để con người soi chiếu và nhìn nhận lại mình một cách bình thản. Khi văn chương làm được điều đó, con người trong tác phẩm trở nên sống động và chân thực. Người đọc không chỉ nhìn thấy nhân vật mà còn nhận ra chính mình trong những mâu thuẫn ấy. Trong văn học Việt Nam, nhiều tác phẩm đã thể hiện sâu sắc trách nhiệm này. Chẳng hạn, trong truyện ngắn “Chí Phèo” của Nam Cao, nhân vật Chí Phèo không chỉ là một kẻ lưu manh rạch mặt ăn vạ, mà còn là một con người từng khao khát được làm người lương thiện. Ẩn sau vẻ ngoài dữ dằn là một tâm hồn bị tổn thương và bị xã hội xô đẩy đến bước đường cùng. Khi gặp Thị Nở, phần người trong Chí Phèo bừng tỉnh, cho thấy ngay cả trong kẻ bị xem là “con quỷ dữ của làng Vũ Đại” vẫn tồn tại mầm thiện. Nhưng bi kịch của Chí Phèo nằm ở chỗ xã hội không cho hắn cơ hội quay trở lại làm người. Qua đó, tác phẩm đã cho thấy sự phức tạp của bản chất con người: cái ác nhiều khi không phải là bản chất bẩm sinh mà là sản phẩm của hoàn cảnh. Không chỉ văn học Việt Nam, văn học thế giới cũng nhiều lần khắc họa sâu sắc cuộc đấu tranh giữa thiện và ác trong con người. Trong tiểu thuyết “Crime and Punishment” của Fyodor Dostoevsky, nhân vật Raskolnikov phạm tội giết người với niềm tin rằng mình có quyền vượt lên đạo đức thông thường. Tuy nhiên, sau tội ác ấy là một cuộc giằng xé dữ dội trong tâm hồn. Lương tâm không ngừng tra hỏi, khiến anh rơi vào trạng thái dằn vặt và khủng hoảng. Cuối cùng, chính sự thức tỉnh của lương tri đã dẫn anh đến con đường chuộc lỗi. Tác phẩm không chỉ kể câu chuyện về một tội ác mà còn là hành trình khám phá bản chất đạo đức của con người.
Bên cạnh việc phơi bày cái ác, văn chương còn có trách nhiệm “khẳng định và nuôi dưỡng phần thiện trong con người”. Trong nhiều tác phẩm, dù nhân vật có rơi vào hoàn cảnh tăm tối đến đâu, vẫn tồn tại những tia sáng của lòng nhân ái, của khát vọng hướng thiện. Chính những tia sáng ấy làm cho văn chương trở thành nguồn an ủi tinh thần cho con người. Khi đọc những câu chuyện về sự tha thứ, lòng trắc ẩn hay sự hy sinh, người đọc được khơi dậy niềm tin rằng con người vẫn có khả năng vượt lên những yếu đuối của mình. Khi nhà văn khắc họa những nhân vật phức tạp, người đọc buộc phải nhìn nhận họ với sự đồng cảm thay vì phán xét đơn giản. Ta nhận ra rằng phía sau mỗi hành động sai lầm có thể là một hoàn cảnh đau đớn, phía sau mỗi tội lỗi có thể là một tâm hồn bị tổn thương. Nhờ vậy, văn chương góp phần mở rộng lòng bao dung của con người.
Tuy nhiên, để thực hiện được trách nhiệm ấy, văn chương cần dũng cảm và trung thực. Nhà văn phải dám nhìn thẳng vào những mảng tối của đời sống, dám đặt ra những câu hỏi khó về đạo đức và nhân tính. Nếu văn chương chỉ dừng lại ở việc ca ngợi cái đẹp một cách đơn giản hoặc né tránh những vấn đề phức tạp của xã hội, nó sẽ mất đi sức mạnh khám phá con người. Chỉ khi dám đi vào những vùng sâu thẳm của tâm hồn, văn chương mới thực sự chạm đến bản chất của đời sống. Đồng thời, văn chương cũng cần tránh việc cực đoan hóa con người thành những hình tượng hoàn toàn tốt hoặc hoàn toàn xấu. Bởi như Nietzsche đã chỉ ra, con người là “sợi dây thừng” mong manh giữa hai cực đối lập. Chính sự chao đảo ấy mới làm nên vẻ đẹp bi kịch và cao cả của nhân loại. Một nhân vật có sai lầm nhưng biết hối hận thường khiến người đọc cảm động hơn nhiều so với một nhân vật hoàn hảo nhưng xa rời đời sống.
