Tinh hoa liệu có được đào tạo nên bởi sự chọn lọc gen? Ngành khoa học di truyền đã tiến những bước dài, hỗ trợ những ý tưởng cho công nghệ y sinh góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống con người. Một số dịch vụ nghiên cứu, sàng lọc gen đã được thực nghiệm để phục vụ con người. Tuy nhiên, có một lằn ranh không thể vượt qua chính là khoảng cách giữa nghiên cứu và sự nhân đạo trong việc tôn vinh, đem đến những nghiên cứu bình đẳng cho con người.
Nếu như chúng ta sẵn sàng kì thị, bài trừ, giết chóc nhau chỉ vì màu da và sắc tộc, bộ gen sẽ lại một lần nữa tạo nên những xung đột trong việc tìm kiếm bộ gen hoàn hảo để phát triển người tinh hoa. Tôi cho rằng, phát triển người tinh hoa bằng công nghệ gen là sự cơ hóa quyền sống tự nhiên của con người, tước đoạt khỏi họ cơ hội được sống đúng nghĩa. Trí tuệ nhân tạo, công nghệ chỉnh sửa gen, hay kỹ thuật sàng lọc phôi di truyền trước khi chuyển phôi ban đầu được thiết kế như những chiếc khiên chống lại bệnh tật hiểm nghèo. Nhưng giờ đây, chúng đang bị một bộ phận giới học thuật và định chế xã hội nhìn nhận như những biện pháp tạo nên một thế hệ “siêu nhân”.
Hành vi can thiệp vào bộ gen để kiến tạo năng lực trí tuệ hay hành vi con người không đơn thuần là một thử nghiệm sinh học. Thực chất, đó là một hành động mang tính vi phạm pháp lý nghiêm trọng: tước đoạt quyền phát triển tự nhiên của một con người. Khi một đứa trẻ được lập trình sẵn để trở thành một thiên tài, quyền sống của đứa trẻ đó đã bị biến đổi từ một chủ thể tự do thành một sản phẩm được sản xuất. Nó cũng gây nên những sự lo lắng, bất an cho cha mẹ và người nuôi dưỡng chúng.
Trí thông minh là một tính trạng đa gen chịu sự chi phối của hàng ngàn biến thể gen, cộng hưởng với môi trường, giáo dục và dinh dưỡng. Tuy nhiên, con người đang rơi vào nhầm lẫn khi tin rằng có một hoặc một nhóm "gen thông minh" mà nếu sở hữu chúng, cá nhân hiển nhiên sẽ đứng vào hàng ngũ tinh hoa.
Nghiên cứu toàn diện của Savage và cộng sự vào năm 2018 trên mẫu dữ liệu khổng lồ gồm gần 270.000 cá nhân đã chỉ ra rằng mỗi biến thể gen này chỉ đóng góp một tỷ lệ ảnh hưởng cực kỳ nhỏ nhoi, thường là chưa tới 0,1% vào tổng thể sự biến thiên trí tuệ giữa các cá nhân. Do đó, không tồn tại một thực thể gọi là “gen thiên tài". Trí tuệ con người là một hệ thống từ sự vận hành đồng bộ của hàng vạn yếu tố sinh học, môi trường, y tế và dinh dưỡng. Việc cố gắng lựa chọn một vài tổ hợp gen với hy vọng tạo ra một thiên tài là hành vi đi ngược lại quy luật vận hành tự nhiên của bộ gen. Khi công nghệ cố tình can thiệp để tạo ra một tổ hợp nhân tạo, chúng ta không tạo ra thiên tài, mà đang tạo ra những rủi ro sinh học chưa thể lường trước do phá vỡ sự cân bằng di truyền đã được định hình qua hàng triệu năm tiến hóa.
Và khi đó, quyền được sinh nở tự nhiên của người phụ nữ cũng bị can thiệp, mất đi sự thiêng liêng vốn có. Quyền phát triển tự nhiên của một cá nhân bao gồm quyền được sinh ra với một tương lai mở, không bị định hình trước bởi ý chí chủ quan của bất kỳ ai khác, kể cả đấng sinh thành. Theo triết học đạo đức của Immanuel Kant, con người phải luôn được đối xử như một cá nhân tự thân, chứ không bao giờ được đối xử như một phương tiện để đạt được mục đích. Khi một đứa trẻ được tạo ra thông qua quá trình sàng lọc gen chọn lọc tinh hoa, nguyên tắc này đã bị vi phạm nghiêm trọng. Khi đó, chúng ta chỉ tồn tại như những “con cừu Dolly” bị sáng tạo ra bởi bàn tay con người.
Nhà triết học Jürgen Habermas trong tác phẩm nổi tiếng "Tương lai của bản chất con người" (The Future of Human Nature) đã cảnh báo rằng việc can thiệp di truyền làm xói mòn mối quan hệ bình đẳng giữa các thế hệ. Khi cha mẹ can thiệp vào bộ gen của con cái vì mục đích phi y tế, họ đã khiến đứa con không còn có thể xem mình là chủ thể duy nhất cho đời sống của chính mình, bởi một phần quan trọng trong năng lực và xu hướng của họ đã được định hình bởi sự lựa chọn có chủ ý của cha mẹ.
Trong thế giới hiện nay, sự bất bình đẳng giàu nghèo vốn đã tạo ra những khoảng cách rất lớn về cơ hội tiếp cận giáo dục, y tế và công nghệ. Tuy nhiên, khoảng cách này vẫn có thể được san lấp phần nào qua các thế hệ nhờ vào sự nỗ lực, may mắn và các chính sách an sinh xã hội. Nhưng nếu công nghệ sàng lọc và thiết kế gen tinh hoa được thương mại hóa, một bi kịch nữa lại ra đời. Giai cấp thượng lưu, với nguồn lực tài chính dồi dào, sẽ là những người đầu tiên và duy nhất có khả năng tiếp cận các gói dịch vụ "tối ưu hóa bộ gen" cho con cái họ. Thế hệ con cái của họ không chỉ giàu có hơn nhờ thừa kế tài sản, mà còn khỏe mạnh hơn, có trí thông minh logic cao hơn, và khả năng tập trung tốt hơn nhờ vào sự can thiệp kỹ thuật. Điều này cuối cùng sẽ trở thành nguyên nhân gây nên bất bình đẳng không chỉ trong y tế mà còn trong y sinh.
Công nghệ y sinh ngày càng phát triển, đem đến nhiều cơ hội trong việc phát triển cuộc sống con người, cho con người cơ hội sống tốt và an toàn hơn. Tuy nhiên, nó cũng trở thành những mối nguy hiểm khi trở thành góc tối cho những mục đích thực dụng. Quyền được làm mẹ và quyền được sinh ra của những đứa trẻ trong môi trường tự nhiên là một quyền thiêng liêng. Đối với tôi, đó là một quá trình không thể thay thế được trên hành trình trưởng thành. Không thể tạo ra hàng loạt những thiên tài trong cùng một thế hệ. Không thể ép ai đó trở thành một thiên tài cho những mục đích cá nhân. Đó không chỉ là sự vi phạm pháp lý mà còn cản trở cách chúng ta sống như một con người. Bên cạnh nỗi sợ bị AI thay thế, giới y sinh cũng bắt đầu cảnh báo trước về một viễn cảnh nơi những “thiên tài nhân tạo” máy móc hóa những con người thuần hậu, tự nhiên.
Nếu như chúng ta sẵn sàng kì thị, bài trừ, giết chóc nhau chỉ vì màu da và sắc tộc, bộ gen sẽ lại một lần nữa tạo nên những xung đột trong việc tìm kiếm bộ gen hoàn hảo để phát triển người tinh hoa. Tôi cho rằng, phát triển người tinh hoa bằng công nghệ gen là sự cơ hóa quyền sống tự nhiên của con người, tước đoạt khỏi họ cơ hội được sống đúng nghĩa. Trí tuệ nhân tạo, công nghệ chỉnh sửa gen, hay kỹ thuật sàng lọc phôi di truyền trước khi chuyển phôi ban đầu được thiết kế như những chiếc khiên chống lại bệnh tật hiểm nghèo. Nhưng giờ đây, chúng đang bị một bộ phận giới học thuật và định chế xã hội nhìn nhận như những biện pháp tạo nên một thế hệ “siêu nhân”.
Hành vi can thiệp vào bộ gen để kiến tạo năng lực trí tuệ hay hành vi con người không đơn thuần là một thử nghiệm sinh học. Thực chất, đó là một hành động mang tính vi phạm pháp lý nghiêm trọng: tước đoạt quyền phát triển tự nhiên của một con người. Khi một đứa trẻ được lập trình sẵn để trở thành một thiên tài, quyền sống của đứa trẻ đó đã bị biến đổi từ một chủ thể tự do thành một sản phẩm được sản xuất. Nó cũng gây nên những sự lo lắng, bất an cho cha mẹ và người nuôi dưỡng chúng.
Trí thông minh là một tính trạng đa gen chịu sự chi phối của hàng ngàn biến thể gen, cộng hưởng với môi trường, giáo dục và dinh dưỡng. Tuy nhiên, con người đang rơi vào nhầm lẫn khi tin rằng có một hoặc một nhóm "gen thông minh" mà nếu sở hữu chúng, cá nhân hiển nhiên sẽ đứng vào hàng ngũ tinh hoa.
Nghiên cứu toàn diện của Savage và cộng sự vào năm 2018 trên mẫu dữ liệu khổng lồ gồm gần 270.000 cá nhân đã chỉ ra rằng mỗi biến thể gen này chỉ đóng góp một tỷ lệ ảnh hưởng cực kỳ nhỏ nhoi, thường là chưa tới 0,1% vào tổng thể sự biến thiên trí tuệ giữa các cá nhân. Do đó, không tồn tại một thực thể gọi là “gen thiên tài". Trí tuệ con người là một hệ thống từ sự vận hành đồng bộ của hàng vạn yếu tố sinh học, môi trường, y tế và dinh dưỡng. Việc cố gắng lựa chọn một vài tổ hợp gen với hy vọng tạo ra một thiên tài là hành vi đi ngược lại quy luật vận hành tự nhiên của bộ gen. Khi công nghệ cố tình can thiệp để tạo ra một tổ hợp nhân tạo, chúng ta không tạo ra thiên tài, mà đang tạo ra những rủi ro sinh học chưa thể lường trước do phá vỡ sự cân bằng di truyền đã được định hình qua hàng triệu năm tiến hóa.
Và khi đó, quyền được sinh nở tự nhiên của người phụ nữ cũng bị can thiệp, mất đi sự thiêng liêng vốn có. Quyền phát triển tự nhiên của một cá nhân bao gồm quyền được sinh ra với một tương lai mở, không bị định hình trước bởi ý chí chủ quan của bất kỳ ai khác, kể cả đấng sinh thành. Theo triết học đạo đức của Immanuel Kant, con người phải luôn được đối xử như một cá nhân tự thân, chứ không bao giờ được đối xử như một phương tiện để đạt được mục đích. Khi một đứa trẻ được tạo ra thông qua quá trình sàng lọc gen chọn lọc tinh hoa, nguyên tắc này đã bị vi phạm nghiêm trọng. Khi đó, chúng ta chỉ tồn tại như những “con cừu Dolly” bị sáng tạo ra bởi bàn tay con người.
Nhà triết học Jürgen Habermas trong tác phẩm nổi tiếng "Tương lai của bản chất con người" (The Future of Human Nature) đã cảnh báo rằng việc can thiệp di truyền làm xói mòn mối quan hệ bình đẳng giữa các thế hệ. Khi cha mẹ can thiệp vào bộ gen của con cái vì mục đích phi y tế, họ đã khiến đứa con không còn có thể xem mình là chủ thể duy nhất cho đời sống của chính mình, bởi một phần quan trọng trong năng lực và xu hướng của họ đã được định hình bởi sự lựa chọn có chủ ý của cha mẹ.
Trong thế giới hiện nay, sự bất bình đẳng giàu nghèo vốn đã tạo ra những khoảng cách rất lớn về cơ hội tiếp cận giáo dục, y tế và công nghệ. Tuy nhiên, khoảng cách này vẫn có thể được san lấp phần nào qua các thế hệ nhờ vào sự nỗ lực, may mắn và các chính sách an sinh xã hội. Nhưng nếu công nghệ sàng lọc và thiết kế gen tinh hoa được thương mại hóa, một bi kịch nữa lại ra đời. Giai cấp thượng lưu, với nguồn lực tài chính dồi dào, sẽ là những người đầu tiên và duy nhất có khả năng tiếp cận các gói dịch vụ "tối ưu hóa bộ gen" cho con cái họ. Thế hệ con cái của họ không chỉ giàu có hơn nhờ thừa kế tài sản, mà còn khỏe mạnh hơn, có trí thông minh logic cao hơn, và khả năng tập trung tốt hơn nhờ vào sự can thiệp kỹ thuật. Điều này cuối cùng sẽ trở thành nguyên nhân gây nên bất bình đẳng không chỉ trong y tế mà còn trong y sinh.
Công nghệ y sinh ngày càng phát triển, đem đến nhiều cơ hội trong việc phát triển cuộc sống con người, cho con người cơ hội sống tốt và an toàn hơn. Tuy nhiên, nó cũng trở thành những mối nguy hiểm khi trở thành góc tối cho những mục đích thực dụng. Quyền được làm mẹ và quyền được sinh ra của những đứa trẻ trong môi trường tự nhiên là một quyền thiêng liêng. Đối với tôi, đó là một quá trình không thể thay thế được trên hành trình trưởng thành. Không thể tạo ra hàng loạt những thiên tài trong cùng một thế hệ. Không thể ép ai đó trở thành một thiên tài cho những mục đích cá nhân. Đó không chỉ là sự vi phạm pháp lý mà còn cản trở cách chúng ta sống như một con người. Bên cạnh nỗi sợ bị AI thay thế, giới y sinh cũng bắt đầu cảnh báo trước về một viễn cảnh nơi những “thiên tài nhân tạo” máy móc hóa những con người thuần hậu, tự nhiên.
