Thời đại công nghệ phát triển, các cộng đồng xã hội ngày càng được nâng cao, hạ tầng được quy hoạch góp phần đô thị hóa, gia tăng các giá trị tích cực vào sự phát triển kinh tế. Tuy nhiên, đi song song với những giá trị đó, người ta phải chứng kiến sự mai một dần của những kết nối cộng đồng. Giờ đây, việc không biết tên hàng xóm là điều quá bình thường. Tết đến, cũng chẳng có một lý do gì để gõ cửa nhà nhau. Đi làm về, các hộ gia đình đều đóng cửa nhà, không kết nối, không giao du với ngay cả hàng xóm mình. Và cứ thế, cố kết cộng đồng bị mai một và nứt gãy đầy xót xa.
Tôi được sống trong một cộng đồng mà ở đó mọi người gắn bó với nhau bằng tình làng nghĩa xóm. Những đêm mùa hè mất điện, với những đứa trẻ như chúng tôi thường là những đêm đẹp nhất. Người lớn phe phẩy quạt, ngồi dưới trăng, uống trà, tám chuyện. Trẻ em chúng tôi thì nô đùa xung quanh. Cái khung cảnh bình dị ấy đã trở thành một kí ức êm đềm mà rực rỡ bên trong bất cứ đứa trẻ nào. Nhưng rồi, những đêm trăng ấy cũng qua đi, nhường lại cho những đêm nằm trong điều hòa tiện nghi mà thao thức về cái kí ức ngày trước.
Những năm 2018, bóng đá Việt Nam trở thành kỉ niệm không dễ gì quên được của người dân Việt Nam. Dù sáng hay đêm, cứ mỗi lần có bóng đá, xóm tôi lại quay quần bên nồi lẩu, vừa ăn vừa bàn luận. Cả những tiếng hô vang, tiếng cười nói mỗi khi bóng vào lưới cũng là điều khó có thể quên được. Vậy mà theo nhịp đô thị hóa, cái văn hóa sống ấy cũng mờ phai. Giờ đây tôi mới biết, không phải vì bóng đá ngày ấy hay, mà chỉ là vì cái không gian làng xóm ấy, mãi mãi khó có thể tìm thấy được.
Bởi vậy, tôi liên tục suy nghĩ về việc đô thị hóa, một phần đem lại những tiện nghi, nhưng cũng phần nào làm suy giảm văn hóa cộng đồng. Nó khiến người ta xa rời nhau hơn, ít kết nối, ít gắn bó. Các khu nhà mọc lên san sát khiến người ta cũng chẳng còn mong muốn được kết nối. Thời buổi khiến người ta cũng chỉ quan tâm đến lợi ích riêng mình. Sự phát triển vượt bậc của cơ sở hạ tầng, những tòa nhà cao tầng chọc trời và các khu chung cư hiện đại là biểu tượng không thể phủ nhận của một nền kinh tế đang trên đà cất cánh. Thế nhưng, đằng sau sự phát triển tiện nghi ấy lại là một nghịch lý đáng buồn: không gian sống càng thu hẹp về khoảng cách địa lý thì khoảng cách tâm lý giữa con người lại càng bị nới rộng ra. Đô thị hóa tạo ra những không gian sống khép kín, nơi mỗi căn hộ là một ốc đảo riêng biệt được canh phòng cẩn mật. Bên cạnh đó, áp lực của cuộc sống mưu sinh tại các đô thị lớn cuốn con người vào một vòng xoáy hối hả không ngừng nghỉ. Thời gian mỗi ngày bị xé nhỏ cho công việc, chạy đua với chỉ tiêu, đối phó với tắc đường và cống hiến cho những mối quan hệ xã giao mang tính lợi ích. Sự lên ngôi của công nghệ giải trí cá nhân cũng đã thay thế hoàn toàn nhu cầu chia sẻ trực tiếp. Lối sống ích kỷ, thực dụng, chỉ biết đến lợi ích riêng mình dần dần lên ngôi, đẩy những giá trị văn hóa cộng đồng gắn kết trước đây trở thành dĩ vãng.
Nhà văn Nguyễn Quang Thiều thẳng thắn đưa ra quan điểm: “Chúng ta sống không chỉ cần môi trường sống đẹp, đắt tiền mà cần hơn là sự yêu thương và chia sẻ một cách thiện chí. Sự liên kết giữa con người với con người mới chính là sức mạnh tạo nên văn hóa dân tộc”. Đó chính là những giá trị cao quý bị người ta bỏ quên đi. Một báo cáo về "Chỉ số vốn xã hội tại các đô thị lớn" được công bố gần đây chỉ ra một thực trạng đáng báo động: có đến hơn 60% cư dân tại các khu chung cư cao cấp ở Hà Nội và TP.HCM thừa nhận họ không biết tên hoặc chưa bao giờ trò chuyện với người sống sát vách nhà mình. Tại Nhật Bản, quá trình đô thị hóa cực đoan và lối sống khép kín đã sinh ra hiện tượng Kodokushi (những cái chết cô độc) – nơi hàng ngàn người già qua đời trong các căn hộ tiện nghi nhưng phải mất nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng mới được phát hiện chỉ vì hàng xóm xung quanh hoàn toàn không có sự kết nối. Việc này đang gây ra những hệ lụy nghiêm trọng, thứ mà không thể giải quyết bằng tiền bạc và những căn hộ cao tầng.
Tuy nhiên, tôi cũng cho rằng: việc đô thị hóa trong thời buổi này là điều bức thiết. Thay vào những nỗi lo về việc đô thị hóa làm mất dạng kết nối cộng đồng, hãy nỗ lực xây dựng sự kết nối cộng đồng ngay trong những khu đô thị. Tốc độ đô thị hóa tại Việt Nam dự kiến đạt trên 45% vào những năm cuối thập niên 2020, điều đó đồng nghĩa với việc chúng ta không thể duy ý chí để quay về với nếp sống làng quê thô sơ cũ. Thay vì chìm đắm trong sự hoài niệm bất lực, giải pháp cốt lõi là phải tái cấu trúc và định hình lại không gian văn hóa cộng đồng ngay trong lòng các khu đô thị mới. Chính phủ Singapore đã bắt buộc quy hoạch tầng trệt của các tòa nhà cao tầng làm Void decks (không gian trống công cộng) - nơi đặt các bàn cờ vua, khu sinh hoạt chung và ghế nghỉ. Kết quả từ khảo sát của HĐ Phát triển Nhà ở Singapore cho thấy, hơn 85% cư dân cảm thấy gắn kết và an toàn hơn nhờ các tương tác ngẫu nhiên tại không gian này. Xây dựng sự kết nối cộng đồng kiểu mới đòi hỏi sự thay đổi từ cả tư duy quy hoạch kiến trúc lẫn ý thức hành động của mỗi cư dân. Cố kết cộng đồng không tự mất đi vì đô thị hóa, nó chỉ mất đi khi con người ngừng nỗ lực để kết nối và yêu thương.
Tôi được sống trong một cộng đồng mà ở đó mọi người gắn bó với nhau bằng tình làng nghĩa xóm. Những đêm mùa hè mất điện, với những đứa trẻ như chúng tôi thường là những đêm đẹp nhất. Người lớn phe phẩy quạt, ngồi dưới trăng, uống trà, tám chuyện. Trẻ em chúng tôi thì nô đùa xung quanh. Cái khung cảnh bình dị ấy đã trở thành một kí ức êm đềm mà rực rỡ bên trong bất cứ đứa trẻ nào. Nhưng rồi, những đêm trăng ấy cũng qua đi, nhường lại cho những đêm nằm trong điều hòa tiện nghi mà thao thức về cái kí ức ngày trước.
Những năm 2018, bóng đá Việt Nam trở thành kỉ niệm không dễ gì quên được của người dân Việt Nam. Dù sáng hay đêm, cứ mỗi lần có bóng đá, xóm tôi lại quay quần bên nồi lẩu, vừa ăn vừa bàn luận. Cả những tiếng hô vang, tiếng cười nói mỗi khi bóng vào lưới cũng là điều khó có thể quên được. Vậy mà theo nhịp đô thị hóa, cái văn hóa sống ấy cũng mờ phai. Giờ đây tôi mới biết, không phải vì bóng đá ngày ấy hay, mà chỉ là vì cái không gian làng xóm ấy, mãi mãi khó có thể tìm thấy được.
Bởi vậy, tôi liên tục suy nghĩ về việc đô thị hóa, một phần đem lại những tiện nghi, nhưng cũng phần nào làm suy giảm văn hóa cộng đồng. Nó khiến người ta xa rời nhau hơn, ít kết nối, ít gắn bó. Các khu nhà mọc lên san sát khiến người ta cũng chẳng còn mong muốn được kết nối. Thời buổi khiến người ta cũng chỉ quan tâm đến lợi ích riêng mình. Sự phát triển vượt bậc của cơ sở hạ tầng, những tòa nhà cao tầng chọc trời và các khu chung cư hiện đại là biểu tượng không thể phủ nhận của một nền kinh tế đang trên đà cất cánh. Thế nhưng, đằng sau sự phát triển tiện nghi ấy lại là một nghịch lý đáng buồn: không gian sống càng thu hẹp về khoảng cách địa lý thì khoảng cách tâm lý giữa con người lại càng bị nới rộng ra. Đô thị hóa tạo ra những không gian sống khép kín, nơi mỗi căn hộ là một ốc đảo riêng biệt được canh phòng cẩn mật. Bên cạnh đó, áp lực của cuộc sống mưu sinh tại các đô thị lớn cuốn con người vào một vòng xoáy hối hả không ngừng nghỉ. Thời gian mỗi ngày bị xé nhỏ cho công việc, chạy đua với chỉ tiêu, đối phó với tắc đường và cống hiến cho những mối quan hệ xã giao mang tính lợi ích. Sự lên ngôi của công nghệ giải trí cá nhân cũng đã thay thế hoàn toàn nhu cầu chia sẻ trực tiếp. Lối sống ích kỷ, thực dụng, chỉ biết đến lợi ích riêng mình dần dần lên ngôi, đẩy những giá trị văn hóa cộng đồng gắn kết trước đây trở thành dĩ vãng.
Nhà văn Nguyễn Quang Thiều thẳng thắn đưa ra quan điểm: “Chúng ta sống không chỉ cần môi trường sống đẹp, đắt tiền mà cần hơn là sự yêu thương và chia sẻ một cách thiện chí. Sự liên kết giữa con người với con người mới chính là sức mạnh tạo nên văn hóa dân tộc”. Đó chính là những giá trị cao quý bị người ta bỏ quên đi. Một báo cáo về "Chỉ số vốn xã hội tại các đô thị lớn" được công bố gần đây chỉ ra một thực trạng đáng báo động: có đến hơn 60% cư dân tại các khu chung cư cao cấp ở Hà Nội và TP.HCM thừa nhận họ không biết tên hoặc chưa bao giờ trò chuyện với người sống sát vách nhà mình. Tại Nhật Bản, quá trình đô thị hóa cực đoan và lối sống khép kín đã sinh ra hiện tượng Kodokushi (những cái chết cô độc) – nơi hàng ngàn người già qua đời trong các căn hộ tiện nghi nhưng phải mất nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng mới được phát hiện chỉ vì hàng xóm xung quanh hoàn toàn không có sự kết nối. Việc này đang gây ra những hệ lụy nghiêm trọng, thứ mà không thể giải quyết bằng tiền bạc và những căn hộ cao tầng.
Tuy nhiên, tôi cũng cho rằng: việc đô thị hóa trong thời buổi này là điều bức thiết. Thay vào những nỗi lo về việc đô thị hóa làm mất dạng kết nối cộng đồng, hãy nỗ lực xây dựng sự kết nối cộng đồng ngay trong những khu đô thị. Tốc độ đô thị hóa tại Việt Nam dự kiến đạt trên 45% vào những năm cuối thập niên 2020, điều đó đồng nghĩa với việc chúng ta không thể duy ý chí để quay về với nếp sống làng quê thô sơ cũ. Thay vì chìm đắm trong sự hoài niệm bất lực, giải pháp cốt lõi là phải tái cấu trúc và định hình lại không gian văn hóa cộng đồng ngay trong lòng các khu đô thị mới. Chính phủ Singapore đã bắt buộc quy hoạch tầng trệt của các tòa nhà cao tầng làm Void decks (không gian trống công cộng) - nơi đặt các bàn cờ vua, khu sinh hoạt chung và ghế nghỉ. Kết quả từ khảo sát của HĐ Phát triển Nhà ở Singapore cho thấy, hơn 85% cư dân cảm thấy gắn kết và an toàn hơn nhờ các tương tác ngẫu nhiên tại không gian này. Xây dựng sự kết nối cộng đồng kiểu mới đòi hỏi sự thay đổi từ cả tư duy quy hoạch kiến trúc lẫn ý thức hành động của mỗi cư dân. Cố kết cộng đồng không tự mất đi vì đô thị hóa, nó chỉ mất đi khi con người ngừng nỗ lực để kết nối và yêu thương.
