Học tập là nhân quyền cơ bản của mỗi người. Hẳn rằng, chúng ta cũng hiểu được giá trị của học tập trong một thời đại phát triển, đòi hỏi cao về trình độ văn hóa, kĩ năng như hôm nay. Ở những đất nước đang phát triển, học tập là cách để dựng xây cộng đồng xã hội, thay đổi những hoàn cảnh kém may mắn xảy ra. Tuy nhiên, nếu nhìn học tập trong một cộng đồng nhỏ hơn, ta sẽ thấy rằng, học tập giờ đây không còn là cơ hội, mà là nỗi sợ cho những đứa trẻ, khi mà chúng liên tục bị ép phải học để đậu trường chuyên lớp chọn. Mỗi ngày đi học về là một ngày vùi đầu trong sách vở. Cuối tuần không phải là lúc để nghỉ ngơi mà lại là lúc các em bị yêu cầu học thêm quá nhiều môn học. Việc lo lắng thái quá của cha mẹ cũng đồng thời dẫn đến sự căng thẳng, xung đột giữa nhiều thế hệ, làm cho mối quan hệ bị rạn nứt chỉ vì việc học tập của trẻ. Những câu chuyện của người lớn cũng chỉ xoay quanh việc lo cho con học trường nào, lớp nào. Và tôi nghĩ, học tập thay vì trở thành gánh nặng, nỗi sợ, hãy để nó trở thành cơ hội và là niềm đam mê cho trẻ em.
Có thể thấy rõ sự học tập khác biệt ở những vùng nông thôn và thành phố. Ở nông thôn, các em học ít hơn. Sau giờ học, các em được tự do vui chơi, tham gia vào những hoạt động mình yêu thích, dành thời gian cho gia đình. Bố mẹ ở những vùng này cũng không đặt nặng những áp lực lên con cái của mình. Việc học khi đó được đảm bảo ở mức vừa đủ. Ở thành thị, trái lại, các em liên tục đối diện với những nỗi lo lắng. Học trên trường chưa đủ, lại học thêm, học thêm chưa đủ, lại học kĩ năng. Việc này dĩ nhiên gây ra sự tốn kém rất lớn, và gây ảnh hưởng đến tâm lý của học sinh. Các em cũng liên tục bị đối diện với áp lực đồng trang lứa, khi các bạn đều học rất nhiều nơi, với nhiều thầy cô giáo giỏi. Tôi nhận ra vấn đề không phải là giáo dục ở nông thôn hay thành thị sẽ tốt hơn. Tôi chỉ nhìn thấy môi trường nào cho các em đồng thời kiến thức và thời gian nghỉ ngơi. Và giáo dục của chúng ta cần một môi trường như thế. Học sinh hiện nay thường có lịch biểu dày đặc. Sáng đến trường, trưa về nhà, chiều đi học đến 7 giờ, ăn cơm vội vàng rồi chạy theo ca học tiếp theo, tối về tiếp tục học online. Tôi tự hỏi với những học sinh như thế, các em dành khoảng nghỉ cho mình ở đâu? Đặc biệt là trong những kì thi lớn như thi Tuyển sinh 10 hay thi THPTQG. Chúng ta thấy ở đó sự quyết liệt của học sinh trong việc tìm kiếm con đường cho riêng mình. Nhưng sau những cuộc chiến đó, bao giờ cũng là nỗi lo về tâm lý, sức khỏe và khả năng giao tiếp xã hội.
Các bậc phụ huynh liên tục đặt lên vai con em mình những kì vọng khổng lồ. Một phần, họ có cuộc sống không mấy dễ dàng nên muốn gửi ước mơ lên con mình. Một phần khác, họ muốn con mình có thành tựu, có dấu ấn để họ thấy tự hào về con mình. Suy nghĩ đó, hiển nhiên là điều đáng cảm thông ở các bậc phụ huynh. Tuy nhiên, trong đoạn phóng sự của VTV cách đây vài năm, tôi nhớ đến một cậu bé xin mẹ nghỉ học thêm vì quá mệt. Nhưng đáp lời cậu, người mẹ chỉ trả lời: “Mệt thì sao mà giỏi được? Nghỉ một tí rồi dậy đi học nha”. Đó thực sự là cảm giác bất lực của những đứa trẻ khi chúng cần có không gian riêng, cần có khoảng trống, nhưng cha mẹ chúng không cho chúng một khoảng nghỉ nào.
Xã hội cần đến những con người khao khát học tập, tìm kiếm tri thức. Tuy nhiên, chúng ta cũng cần những con người có sức khỏe tinh thần tốt, có tinh thần lạc quan và khả năng làm chủ kiến thức. Và việc này không đòi hỏi ở phụ huynh, mà ở chính học sinh. Các em học sinh không nên phó mặc quyền lựa chọn tri thức cho cha mẹ, mà phải biết nhận diện mình cần gì, học đến mức nào là đủ. Đó là chìa khóa để tri thức Việt Nam một ngày mai tỏa sáng rực rỡ mà không kéo theo những con người mắc chứng trầm cảm, lo âu và thiếu khả năng giao tiếp xã hội.
Có thể thấy rõ sự học tập khác biệt ở những vùng nông thôn và thành phố. Ở nông thôn, các em học ít hơn. Sau giờ học, các em được tự do vui chơi, tham gia vào những hoạt động mình yêu thích, dành thời gian cho gia đình. Bố mẹ ở những vùng này cũng không đặt nặng những áp lực lên con cái của mình. Việc học khi đó được đảm bảo ở mức vừa đủ. Ở thành thị, trái lại, các em liên tục đối diện với những nỗi lo lắng. Học trên trường chưa đủ, lại học thêm, học thêm chưa đủ, lại học kĩ năng. Việc này dĩ nhiên gây ra sự tốn kém rất lớn, và gây ảnh hưởng đến tâm lý của học sinh. Các em cũng liên tục bị đối diện với áp lực đồng trang lứa, khi các bạn đều học rất nhiều nơi, với nhiều thầy cô giáo giỏi. Tôi nhận ra vấn đề không phải là giáo dục ở nông thôn hay thành thị sẽ tốt hơn. Tôi chỉ nhìn thấy môi trường nào cho các em đồng thời kiến thức và thời gian nghỉ ngơi. Và giáo dục của chúng ta cần một môi trường như thế. Học sinh hiện nay thường có lịch biểu dày đặc. Sáng đến trường, trưa về nhà, chiều đi học đến 7 giờ, ăn cơm vội vàng rồi chạy theo ca học tiếp theo, tối về tiếp tục học online. Tôi tự hỏi với những học sinh như thế, các em dành khoảng nghỉ cho mình ở đâu? Đặc biệt là trong những kì thi lớn như thi Tuyển sinh 10 hay thi THPTQG. Chúng ta thấy ở đó sự quyết liệt của học sinh trong việc tìm kiếm con đường cho riêng mình. Nhưng sau những cuộc chiến đó, bao giờ cũng là nỗi lo về tâm lý, sức khỏe và khả năng giao tiếp xã hội.
Các bậc phụ huynh liên tục đặt lên vai con em mình những kì vọng khổng lồ. Một phần, họ có cuộc sống không mấy dễ dàng nên muốn gửi ước mơ lên con mình. Một phần khác, họ muốn con mình có thành tựu, có dấu ấn để họ thấy tự hào về con mình. Suy nghĩ đó, hiển nhiên là điều đáng cảm thông ở các bậc phụ huynh. Tuy nhiên, trong đoạn phóng sự của VTV cách đây vài năm, tôi nhớ đến một cậu bé xin mẹ nghỉ học thêm vì quá mệt. Nhưng đáp lời cậu, người mẹ chỉ trả lời: “Mệt thì sao mà giỏi được? Nghỉ một tí rồi dậy đi học nha”. Đó thực sự là cảm giác bất lực của những đứa trẻ khi chúng cần có không gian riêng, cần có khoảng trống, nhưng cha mẹ chúng không cho chúng một khoảng nghỉ nào.
Xã hội cần đến những con người khao khát học tập, tìm kiếm tri thức. Tuy nhiên, chúng ta cũng cần những con người có sức khỏe tinh thần tốt, có tinh thần lạc quan và khả năng làm chủ kiến thức. Và việc này không đòi hỏi ở phụ huynh, mà ở chính học sinh. Các em học sinh không nên phó mặc quyền lựa chọn tri thức cho cha mẹ, mà phải biết nhận diện mình cần gì, học đến mức nào là đủ. Đó là chìa khóa để tri thức Việt Nam một ngày mai tỏa sáng rực rỡ mà không kéo theo những con người mắc chứng trầm cảm, lo âu và thiếu khả năng giao tiếp xã hội.
